Lăng Hoàng Gia Gò Công - Dấu ấn vương triều Nguyễn và nghệ thuật kiến trúc cổ trên gò Sơn Qui
NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Ẩn mình dưới những tán cây cổ thụ xanh rợp bóng trên vùng đất giồng Sơn Qui xưa, Lăng Hoàng Gia Gò Công là một trong những quần thể kiến trúc từ đường và lăng mộ quý tộc triều Nguyễn hiếm hoi còn bảo lưu nguyên vẹn tại phương Nam. Không chỉ ghi dấu lịch sử của đại gia tộc từng sản sinh ra bậc mẫu nghi thiên hạ nức tiếng hiền đức, di tích còn là bảo tàng sống động về nghệ thuật điêu khắc gỗ và quy chuẩn lăng tẩm cổ truyền.
Niên đại khởi dựng và cội nguồn dòng tộc tại Lăng Hoàng Gia Gò Công
Lịch sử hình thành của Lăng Hoàng Gia Gò Công gắn liền với hành trình khai khẩn vùng đất phương Nam và sự hưng thịnh của dòng họ Phạm Đăng suốt hơn hai thế kỷ. Từ một ngôi nhà thờ gia tộc dựng lên trên gò đất hình mai rùa, quần thể đã trở thành di tích quốc gia mang đậm dấu ấn vương triều Nguyễn giữa lòng vùng đất Gò Công.
Nguồn gốc dòng họ Phạm Đăng trên vùng đất Sơn Qui
Theo gia phả lưu giữ tại từ đường và sử liệu triều Nguyễn, tổ tiên của dòng họ Phạm Đăng vốn có gốc gác từ vùng đất Quảng Ngãi, đến thế kỷ mười tám thì ông Phạm Đăng Khoa cùng gia quyến xuôi thuyền vào phương Nam lập nghiệp. Nhận thấy vùng đất thôn Tân Niên Đông, huyện Tân Hòa, phủ Tân An, tỉnh Gia Định xưa (nay thuộc ấp Hoàng Gia, xã Long Hưng, khu vực Gò Công) có địa thế cao ráo, đất đai màu mỡ lại nằm gần sông rạch giao thương thuận lợi, gia tộc đã chọn nơi đây làm chốn định cư lâu dài. Địa danh gò Sơn Qui bắt nguồn từ hình dáng tự nhiên của gò đất nổi cao giữa cánh đồng phẳng lặng trông tựa như chiếc mai rùa vàng linh thiêng.
Trải qua bốn đời tích đức, dạy chữ và mở mang ruộng vườn tại gò Sơn Qui, dòng họ Phạm Đăng nhanh chóng trở thành một danh gia vọng tộc có uy tín lớn trong vùng. Năm 1811, gia tộc khởi dựng ngôi từ đường đầu tiên bằng gỗ lợp ngói âm dương trên đỉnh gò để phụng thờ các bậc tiên tổ gồm ông Phạm Đăng Tiên, ông Phạm Đăng Dinh và ông Phạm Đăng Long. Chính nền tảng gia giáo Nho phong nghiêm cẩn của ngôi từ đường này đã hun đúc nên những nhân vật kiệt xuất đóng vai trò trụ cột trong triều đình Huế suốt thế kỷ mười chín.
Công trạng Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng dưới triều Nguyễn
Nhân vật trung tâm được phụng thờ và an táng tại Lăng Hoàng Gia Gò Công là Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng (1765 – 1825), một bậc đại thần văn võ song toàn từng phò tá đắc lực cho hai vị hoàng đế đầu triều Nguyễn là vua Gia Long và vua Minh Mạng. Sinh trưởng trên mảnh đất Sơn Qui, ông nổi tiếng thông minh hiếu học, tinh thông kinh sử lẫn y thuật, từng giữ nhiều trọng trách như Thượng thư Bộ Lễ, Quản lý Khâm thiên giám, Tổng tài Quốc sử quán và trực tiếp trông coi việc biên soạn bộ Hoàng Việt luật lệ cũng như Ngọc điệp của hoàng thất.
Không chỉ lập nhiều công trạng nơi triều chính tại Đại Nội Huế, ông còn là thân phụ của bà Phạm Thị Hằng, tức Thái hoàng Thái hậu Từ Dụ – hoàng quý phi của vua Thiệu Trị và là mẹ ruột của vua Tự Đức. Sau khi ông qua đời vào mùa hạ năm Ất Dậu (1825) tại kinh đô Phú Xuân và được đưa linh cữu về an táng tại quê nhà Sơn Qui, đến năm Tự Đức thứ hai (1849), triều đình nhà Nguyễn đã truy phong ông tước hiệu Đặc tiến Vinh lộc đại phu, Thái bảo, Cần Chính điện Đại học sĩ, tước Đức Quốc công, đồng thời sắc chỉ tôn tạo khu mộ và nhà thờ gia tộc theo quy chế hoàng thân quốc thích, từ đó dân gian quen gọi là Lăng Hoàng Gia Gò Công.
Các đợt đại trùng tu từ đường qua những biến thiên
Trải qua hơn hai thế kỷ tồn tại giữa khí hậu nhiệt đới gió mùa phương Nam, quần thể kiến trúc tại Lăng Hoàng Gia Gò Công đã trải qua nhiều đợt trùng tu, mở rộng lớn dưới sự bảo trợ của hoàng triều Huế và hậu duệ dòng họ. Lần kiến thiết quy mô nhất diễn ra vào năm Tự Đức thứ mười (1857) và hoàn thiện vào năm Thành Thái nguyên niên (1888), khi triều đình cử các hiệp thợ tài hoa cùng nguồn vật liệu gỗ lim, đá thanh, gạch ngói và sành sứ cao cấp từ miền Trung vận chuyển bằng đường biển vào Gò Công để xây dựng lại ngôi Đức Quốc Công Từ và khu lăng mộ đá.
Đến năm Khải Định thứ sáu, năm Tân Dậu (1921), ngôi từ đường tiếp tục trải qua một đợt đại trùng tu quan trọng ở phần mặt tiền: bức tường gạch phía trước được cải tạo theo phong cách kiến trúc giao thoa Đông – Tây với năm vòm cuốn hình bán nguyệt uyển chuyển, đắp nổi hoa văn vữa truyền thống và gắn mảnh sành sứ màu rực rỡ. Mặc dù diện mạo bên ngoài mang hơi thở kiến trúc đầu thế kỷ hai mươi, toàn bộ kết cấu khung gỗ chịu lực, hệ thống bao lam, hoành phi, câu đối và đồ thờ tự bên trong nội điện vẫn giữ nguyên cốt cách cung đình thế kỷ mười chín.
| Mốc niên đại | Triều đại / Năm lịch sử | Dấu ấn kiến tạo và sự kiện tại Lăng Hoàng Gia Gò Công |
|---|---|---|
| Năm Tân Mùi (1811) | Triều vua Gia Long | Khởi dựng ngôi từ đường dòng họ Phạm Đăng đầu tiên trên đỉnh gò Sơn Qui |
| Năm Ất Dậu (1825) | Triều vua Minh Mạng | Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng qua đời, đưa linh cữu về an táng tại quê hương Gò Công |
| Năm Kỷ Dậu (1849) | Năm Tự Đức thứ 2 | Triều đình truy phong tước Đức Quốc công, nâng cấp khu mộ và từ đường theo chuẩn hoàng gia |
| Năm Đinh Tỵ (1857) | Năm Tự Đức thứ 10 | Dựng bia đá năm Tự Đức thứ mười khắc bài minh do Đại học sĩ Trương Đăng Quế biên soạn |
| Năm Mậu Tý (1888) | Năm Thành Thái nguyên niên | Hoàn thiện quy mô lớn ngôi nhà thờ Đức Quốc Công Từ với hệ khung gỗ quý chạm khắc tinh xảo |
| Năm Tân Dậu (1921) | Năm Khải Định thứ 6 | Trùng tu mặt tiền năm vòm cuốn trang trí gốm sứ và hệ thống cổng tam quan hiện hữu |
Nghệ thuật kiến trúc cổ truyền bên trong Lăng Hoàng Gia Gò Công
Nằm trên khuôn viên rộng gần ba ngàn mét vuông được bao bọc bởi tường gạch kiên cố, khu vực kiến trúc thờ tự của Lăng Hoàng Gia Gò Công là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa quy thức kiến trúc cung đình Huế và kỹ thuật xây dựng dân gian Nam Bộ. Từ cổng tam quan bước vào đến chính điện là một chuỗi không gian đăng đối, trang nghiêm và giàu tính thẩm mỹ.
Bố cục mặt tiền năm vòm cuốn và cổng tam quan
Điểm đón tiếp đầu tiên khi bước đến Lăng Hoàng Gia Gò Công là cổng tam quan xây gạch bề thế hướng về phía đông nam, được thiết kế nhô cao ở lối đi chính giữa và thấp dần sang hai bên. Cánh cổng làm bằng gỗ quý dày dặn, sơn đen viền vàng, nửa trên chạm thủng các ô chữ Thọ cách điệu, nửa dưới chạm nổi hình tượng tùng – lộc, cúc – điệp và lưỡng long chầu nhật hết sức sống động. Ngay phía sau cổng là bức bình phong đắp nổi hình kỳ lân vờn cầu có tác dụng trấn yểm tà khí theo quan niệm phong thủy phương Đông và dẫn lối qua khoảng sân gạch tàu rộng rãi tiến vào ngôi từ đường.
Mặt tiền ngôi nhà thờ chính mang dòng chữ Hán và chữ Quốc ngữ Đức Quốc Công Từ ở vị trí trung tâm, nổi bật với năm ô cửa vòm cuốn liên hoàn sơn màu vàng hoàng gia kết hợp các đường chỉ nổi màu trắng thanh thoát. Trên diềm mái và các trụ biểu mặt tiền, những người thợ xưa đã khéo léo sử dụng nghệ thuật khảm sành sứ ghép mảnh để tạo nên hình tượng lưỡng long tranh châu, chim phụng, dơi ngậm kim tiền và các ô thông gió gốm men xanh lục bảo, bên góc mái ghi rõ dòng chữ niên đại trùng tu năm 1888 và năm 1921.

Tinh hoa chạm khắc gỗ Nam Bộ nơi chính điện thờ
Bước qua bậc tam cấp đá xanh vào bên trong Đức Quốc Công Từ, không gian nội tự của Lăng Hoàng Gia Gò Công mở ra với kết cấu nhà ba gian hai chái cổ truyền, sử dụng hệ thống hai mươi bốn cột gỗ lim và gỗ căm xe tròn bóng có đường kính lớn đặt trên chân tảng đá xanh chạm cánh sen. Toàn bộ hệ vì kèo được liên kết theo kiểu xuyên trính, kẻ chuyền vững chãi bằng mộng chốt thủ công mà không dùng đinh sắt, chia chiều sâu nội thất thành tiền điện dùng làm nơi hành lễ và chính điện đặt các khám thờ gia tiên.
Giá trị nghệ thuật đỉnh cao của ngôi từ đường hội tụ ở hệ thống bao lam, thành vọng, hoành phi và câu đối sơn son thếp vàng rực rỡ, thể hiện trọn vẹn tài hoa của nghệ thuật chạm khắc gỗ Nam Bộ thế kỷ mười chín. Trên các bức bao lam chạm lộng nhiều lớp sâu tới gần mười xentimét, những đề tài tứ linh (long, lân, quy, phụng), tứ thời (mai, lan, cúc, trúc), chim trĩ hoa phù dung và dây nho sóc chuyền được khắc tỉa mềm mại như dải lụa. Chính kỹ thuật chạm trổ và cẩn xà cừ tinh xảo tại từ đường họ Phạm Đăng đã có ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành và phát triển của làng nghề tủ thờ Gò Công trứ danh khắp lục tỉnh Nam Kỳ.
Quần thể lăng mộ bát giác và bia đá tại Lăng Hoàng Gia Gò Công
Cách ngôi từ đường khoảng vài chục mét về phía đông nam trong cùng khuôn viên Lăng Hoàng Gia Gò Công là khu lăng mộ của Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng cùng các bậc tiền hiền trong gia tộc. Đây là công trình kiến trúc đá mang đậm dấu ấn lăng tẩm vương triều Nguyễn duy nhất hiện diện tại vùng đồng bằng châu thổ sông Tiền.
Cấu trúc mộ hình chóp nón bát giác trên gò rùa
Toàn bộ khu lăng mộ chính trong Lăng Hoàng Gia Gò Công có diện tích hơn tám trăm mét vuông, được quy hoạch đăng đối nghiêm ngặt dọc theo trục thần đạo lát đá thanh và gạch cổ. Bao quanh phần mộ là hai vòng tường thành xây gạch và đá ong dày dặn tạo hình vòng cung tựa như chiếc ngai vàng ôm lấy huyệt mộ ở trung tâm, phía trước có bình phong tiền án và bốn trụ biểu cao vút chạm búp sen nở trên đỉnh, biểu trưng cho sự thanh tịnh và khí phách quân tử của bậc đại thần.
Điểm độc đáo nhất về mặt kiến trúc là nấm mộ của Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng không đắp hình chữ nhật hay hình voi phục thông thường của vùng Nam Bộ, mà được tạo tác theo kiểu mộ hình chóp nón bát giác giật cấp cao hơn một mét, dài hơn bốn mét và rộng hơn ba mét, phỏng theo hình chiếc mũ cánh chuồn của bậc tam công đại thần triều Nguyễn. Xung quanh chân mộ và bình phong hậu chẩm được chạm khắc tinh xảo các phù điêu rồng mây, sóng nước, kỳ lân và bát bửu bằng hợp chất ô dước bền chắc suốt hai trăm năm trước mưa nắng thời gian.

Tấm bia đá cẩm thạch khắc văn bia triều Tự Đức
Nằm đối xứng hai bên sân chầu phía trước nấm mộ bát giác tại Lăng Hoàng Gia Gò Công là hai ngôi nhà bia xây gạch lợp ngói vảy cá cổ kính có bốn cửa vòm thông thoáng. Bên trong nhà bia phía bên phải lưu giữ tấm bia đá năm Tự Đức thứ mười (được dựng vào tháng Chạp năm Đinh Tỵ – 1857), chế tác từ một khối đá cẩm thạch trắng xanh nguyên khối đưa từ miền Trung vào, có chiều cao hơn hai mét và chiều rộng gần một mét đặt trên bệ đá chạm rùa quy vững chãi.
Trán bia và diềm bia được chạm nổi hình lưỡng long chầu mặt trời, hoa dây và mây xoắn theo đúng quy cách bia lăng hoàng gia tại kinh đô Huế. Mặt bia khắc bài văn bia bằng chữ Hán khải thư sắc nét gồm gần một ngàn chữ do vị Phụ chính Đại thần, Văn Minh điện Đại học sĩ Trương Đăng Quế trực tiếp phụng soạn theo lệnh vua Tự Đức. Nội dung văn bia ghi chép tường tận gia thế bốn đời của dòng họ Phạm Đăng, ca ngợi phẩm hạnh thanh liêm, học vấn uyên bác và công lao to lớn của Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng đối với xã tắc, đồng thời thể hiện tấm lòng hiếu kính của vua Tự Đức và Thái hoàng Thái hậu Từ Dụ dành cho ông ngoại và thân phụ nơi quê nhà.
- Khu vực Từ đường (Đức Quốc Công Từ): Khởi dựng năm 1811, trùng tu lớn năm 1888 và 1921; kết cấu nhà ba gian hai chái 24 cột gỗ quý kết hợp mặt tiền 5 vòm cuốn khảm sành sứ.
- Khu vực Lăng mộ Quốc công: Nấm mộ hình chóp nón bát giác xây bằng hợp chất ô dước và đá xanh, bao bọc bởi tường thành hình ngai, bình phong tiền – hậu và 4 trụ biểu búp sen.
- Hệ thống Nhà bia và Văn bia: Gồm hai nhà bia đối xứng, lưu giữ tấm bia đá năm Tự Đức thứ mười (1857) bằng cẩm thạch khắc bài minh của Đại học sĩ Trương Đăng Quế.
- Khu mộ Tiền hiền và Giếng cổ: Quần thể các ngôi mộ cổ của tiên tổ họ Phạm Đăng xây bằng đá ong và hợp chất cùng dấu tích giếng cổ Sơn Qui gắn liền với đời sống cư dân vùng giồng.
- Hiện vật và Di sản Hán Nôm: Lưu giữ hàng chục bức hoành phi, câu đối gỗ sơn son thếp vàng, khám thờ chạm lộng tứ linh và bản sao chiếu chỉ, gia phả triều Nguyễn.
Giá trị văn hiến tâm linh và bảo tồn Lăng Hoàng Gia Gò Công
Với bề dày lịch sử hơn hai thế kỷ cùng giá trị kiến trúc nghệ thuật độc bản, ngày 02 tháng 12 năm 1992, Bộ Văn hóa – Thông tin đã ban hành Quyết định số 2015-QĐ/BT công nhận Lăng Hoàng Gia Gò Công là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Cho đến nay, quần thể di tích vẫn giữ vai trò là tâm điểm văn hóa tinh thần của dòng tộc và cộng đồng cư dân bản địa.
Nghi thức tế lễ gia tộc và đạo lý hiếu nghĩa
Trong dòng chảy văn hóa tín ngưỡng vùng đất Gò Công, Lăng Hoàng Gia Gò Công là biểu tượng sống động cho truyền thống trọng đạo hiếu, đề cao việc học hành và giữ gìn gia phong của người Việt phương Nam. Hằng năm, vào ngày 13 và 14 tháng Sáu âm lịch – ngày giỗ của Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng, con cháu hậu duệ dòng họ Phạm Đăng từ khắp mọi miền cùng đông đảo người dân địa phương lại tề tựu về ngôi từ đường Đức Quốc Công Từ để cử hành lễ giỗ trọng thể theo đúng nghi thức tế lễ cổ truyền.
Trong khói trầm hương ấm áp nơi chính điện, các nghi thức lễ Tiên thường, lễ Chánh kỵ, dâng trà rượu và lễ vật sản vật quê hương Gò Công – nơi từng tiến cung món mắm tôm chà Gò Công nổi tiếng từ thời bà Từ Dụ – được thực hiện trang nghiêm với sự tham gia của ban lễ nhạc cổ truyền. Dịp lễ giỗ không chỉ là cơ hội để hậu thế tưởng nhớ ân đức của bậc tiền nhân và vị Hoàng thái hậu nhân từ luôn khuyên vua trọng dân, giữ gìn việc học, mà còn thắt chặt sợi dây gắn kết cộng đồng trên vùng đất giàu truyền thống lịch sử từng vang danh với cuộc khởi nghĩa Trương Định Gò Công.
Di tích lịch sử quốc gia giữa không gian văn hóa
Cùng với khu từ đường và lăng mộ chính, vùng đất gò Sơn Qui xung quanh Lăng Hoàng Gia Gò Công còn bảo lưu nhiều dấu tích văn hóa bản địa như hệ thống mộ cổ tiền hiền và giếng cổ Sơn Qui có nguồn nước ngọt trong lành không bao giờ cạn giữa vùng đất ven biển nhiễm mặn. Sự hòa quyện giữa kiến trúc cung đình Huế chuẩn mực và phong cách nghệ thuật dân gian Nam Bộ phóng khoáng đã biến di tích thành điểm nghiên cứu thực địa quan trọng của các học giả sử học, kiến trúc sư và mỹ thuật học trong và ngoài nước.
Hiện nay, công tác bảo tồn nguyên trạng hệ khung gỗ cổ, chống mối mọt, gia cố tường vữa khảm sành sứ và số hóa toàn bộ văn bia Hán Nôm tại di tích đang được ngành văn hóa địa phương chú trọng thực hiện. Để tra cứu đầy đủ và chuẩn xác hệ thống di sản kiến trúc, lịch sử và văn hóa bản địa, độc giả có thể tham khảo kho tư liệu bách khoa trên chuyên trang Đồng Tháp NSSC với các bài viết chuyên sâu được chuẩn hóa.
Trải qua hơn hai trăm năm thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, Lăng Hoàng Gia Gò Công vẫn giữ vẹn nguyên vẻ đẹp cổ kính, trầm mặc và uy nghiêm dưới bóng cây già trên đỉnh gò Sơn Qui. Quần thể di tích không chỉ là chứng nhân lịch sử của một giai đoạn giao thoa văn hóa giữa kinh đô Phú Xuân và vùng đất Gia Định – Gò Công xưa, mà còn là viên ngọc kiến trúc tâm linh vô giá làm giàu thêm bản sắc văn hiến của vùng đất phương Nam.
NSSC Đồng Tháp
dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Tháp.
Bài liên quan
Chợ nổi Cái Bè - Dấu ấn văn hóa cây bẹo và nhịp sống thương hồ ngã ba sông Tiền
Chợ nổi Cái Bè hình thành từ thế kỷ XVII nơi ngã ba sông Tiền, nổi bật với văn hóa cây bẹo độc đáo, ghe thương hồ tấp nập và di sản giao thương miệt vườn.
Cù lao Thới Sơn - Không gian miệt vườn xanh mát và giai điệu đờn ca tài tử bên sông Tiền
Cù lao Thới Sơn trải rộng hơn 1.200 ha phù sa màu mỡ giữa hạ lưu sông Tiền, lưu giữ sinh thái rạch dừa nước, vườn cây trái trĩu quả và nghệ thuật đờn ca tài tử.
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê - Tuyệt tác kiến trúc giao thoa Đông Tây bên bờ sông Sa Đéc
Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê gây ấn tượng với kiến trúc Pháp giao hòa nghệ thuật chạm gỗ Nam Bộ năm 1895. Cùng khám phá di tích quốc gia đặc sắc bên bờ sông Sa Đéc.



