Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề tủ thờ Gò Công - Đỉnh cao mộc mỹ nghệ khảm xà cừ Nam Bộ

Khởi nguồn từ vùng đất Gò Công giàu truyền thống lịch sử, làng nghề tủ thờ Gò Công đã khẳng định vị thế đỉnh cao của nghệ thuật mộc mỹ nghệ Nam Bộ, nơi những người thợ tài hoa chắt lọc tinh hoa từ các thớ gỗ quý và ánh xà cừ ngũ sắc để kiến tạo nên những tác phẩm tâm linh tôn nghiêm bền vững cùng năm tháng.

NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Chiếc tủ thờ Gò Công hoàn thiện với hệ trụ gỗ tinh xảo và các mảng khảm xà cừ óng ánh

Trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt phương Nam, gian thờ gia tiên luôn chiếm giữ vị trí trang trọng nhất trong mỗi nếp nhà. Đứng trước một chiếc tủ thờ đồ sộ với những đường nét đục chạm tinh tế tại làng nghề tủ thờ Gò Công, người ta không khỏi ngỡ ngàng trước kỹ thuật ghép mộng mộc chuẩn xác cùng tài nghệ cẩn xà cừ điêu luyện. Trải qua bao biến thiên của thời cuộc, ngọn lửa nghề mộc nơi xóm Ông Non vẫn âm ỉ cháy sáng, gìn giữ đạo hiếu và nét đẹp tri ân nguồn cội gia đình.

Hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, chiếc tủ thờ xứ Gò đã vượt ra khỏi giới hạn của một vật phẩm nội thất gia đình để trở thành biểu tượng nghệ thuật đỉnh cao của nghề mộc Nam Bộ. Sản phẩm này không chỉ hiện diện trong các tư dinh sang trọng, nhà cổ trăm năm mà còn gắn liền với niềm tự hào sâu sắc của cư dân miệt vườn châu thổ.

Nguồn gốc xuất xứ của làng nghề tủ thờ Gò Công

Lịch sử của làng nghề gắn liền với sự hưng thịnh của vùng đất Gò Công xưa, nơi từng là chốn định cư của nhiều bậc danh gia vọng tộc và là quê hương của các bậc hoàng thái hậu triều Nguyễn. Quá trình phát triển của làng nghề tủ thờ Gò Công gắn chặt với lòng tôn kính tổ tiên và tay nghề điêu luyện của các thế hệ thợ mộc địa phương.

Dấu ấn khai nghiệp tại ấp Ông Non xưa

Vào khoảng nửa cuối thế kỷ XIX, tại ấp Ông Non thuộc làng Tân Trung, nay thuộc địa phận thành phố Gò Công, một số nghệ nhân mộc tài hoa đã bắt đầu sáng tạo nên những chiếc tủ thờ bằng gỗ quý có kết cấu đặc biệt. Người được dân làng tôn vinh như bậc tiền hiền khai mở nghề là ông Nguyễn Văn Hai, một nghệ nhân mộc có tài nghệ xuất chúng đã kết hợp khéo léo phong cách mộc cung đình Huế với nét chạm khắc khoáng đạt của văn hóa phương Nam.

Ban đầu, những chiếc tủ thờ chỉ được làm bằng loại gỗ quý bình dị với kết cấu ba trụ đơn giản. Nhờ sự ủng hộ nhiệt thành của các gia đình giàu có và sự tín nhiệm của cư dân khắp vùng Nam Kỳ lục tỉnh, nghề mộc tại ấp Ông Non đã nhanh chóng phát triển rực rỡ, thu hút hàng trăm thợ giỏi về đây lập nghiệp, tạo nên một làng nghề trứ danh của vùng đất Đồng Tháp NSSC.

Sự kế thừa và phát triển qua các thế hệ thợ mộc

Trải qua năm tháng, các thế hệ con cháu nối nghiệp tại Gò Công không ngừng tìm tòi, cải tiến kiểu dáng và nâng tầm kỹ thuật chế tác. Từ chiếc tủ ba trụ mộc mạc ban đầu, những người thợ đã phát triển thành tủ bảy trụ, chín trụ, mười một trụ, mười ba trụ, và thậm chí lên đến hai mươi mốt trụ vô cùng lộng lẫy và bề thế.

Mỗi thời kỳ lịch sử đều ghi dấu những bước tiến vượt bậc về tay nghề chạm trổ và cẩn xà cừ của người thợ Gò Công. Nghề mộc nơi đây đã hình thành nên một chuỗi liên kết gia đình chặt chẽ, nơi các bí quyết pha màu gỗ, kỹ thuật cưa lộng vỏ ốc và phương pháp pha chế keo gắn xà cừ được gìn giữ nghiêm ngặt và truyền dạy cho những người con ưu tú nhất của dòng họ.

Đỉnh cao kỹ thuật mộc tại làng nghề tủ thờ Gò Công

Sức hút vượt thời gian của tủ thờ Gò Công nằm ở sự vững chãi phi thường cùng độ chuẩn xác đến từng milimét trong kết cấu khung gỗ. Quy trình tạo tác tại làng nghề tủ thờ Gò Công thể hiện sự am hiểu sâu sắc của người nghệ nhân về tính chất vật lý của từng loại gỗ tự nhiên.

Kỹ nghệ liên kết mộng gỗ không dùng đinh kim loại

Một trong những đặc điểm kỹ thuật đáng kinh ngạc nhất của tủ thờ Gò Công chính là toàn bộ khung tủ được lắp ráp hoàn toàn bằng kỹ thuật mộng gỗ truyền thống mà không hề sử dụng một chiếc đinh kim loại nào. Các loại mộng mang cá, mộng én, mộng thắt được đục đẽo tỉ mỉ, ăn khớp với nhau đến mức hoàn hảo, tạo nên một khối liên kết cơ học vô cùng vững chãi.

Để làm được điều này, người thợ phải lựa chọn những phiến gỗ gõ đỏ cổ truyền, gỗ mun, gỗ cẩm lai hoặc gỗ căm xe già hàng trăm năm tuổi đã được sấy hoặc phơi khô tự nhiên qua nhiều mùa mưa nắng. Nhờ cấu trúc mộng chốt gỗ tài tình, chiếc tủ thờ có thể chịu được sức nặng hàng trăm kilôgam bên trên mà không hề bị rung lắc, cong vênh hay biến dạng qua hàng trăm năm sử dụng.

Dáng vẻ uy nghi của cấu trúc đa trụ

Điểm nhận diện đặc trưng nhất của tủ thờ xứ Gò chính là hệ thống cột trụ tròn được tiện láng mướt, xếp so le nhau tạo thành mặt tiền nhiều tầng bậc trang nghiêm. Các mẫu tủ thờ nhiều trụ không chỉ mang lại cảm giác bề thế, uy nghi mà còn phản ánh sự phân chia trật tự phong thủy hài hòa giữa các cung tài lộc, bình an cho gia chủ.

Phía trước tủ là hệ thống trám, đố được bài trí đối xứng nghiêm cẩn, bao bọc lấy các mảng tranh gỗ chạm khắc tích cổ. Toàn bộ bề mặt tủ sau khi ráp mộng hoàn chỉnh sẽ được người thợ đánh giấy ráp nhiều lần bằng lá chuối khô và dầu bóng tự nhiên, làm nổi bật những đường vân gỗ uốn lượn như mây vờn sóng cuộn.

Thành phần kết cấuGiải pháp chế tác thủ côngGiá trị công năng và thẩm mỹ
Khung sườn chịu lựcGỗ gõ đỏ quý hiếm ghép mộng gỗ chuẩn xácKết cấu siêu bền vững không dùng đinh kim loại
Hệ thống trụ mặt tiềnTrụ tròn tiện láng sắp xếp từ 9 đến 21 trụTạo vẻ đẹp uy nghi bề thế và cân đối phong thủy
Mảng vách và trám tủVán gỗ liền tấm dày dặn chạm khắc tinh viNgăn ngừa cong vênh và tôn vinh vân gỗ tự nhiên
Chất liệu khảm cẩnVỏ ốc xà cừ đỏ lửa vàng chanh cưa lộng sắc nétTỏa ánh quang ngũ sắc lấp lánh dưới ánh đèn nến
Xử lý bề mặt gỗĐánh bóng bằng dầu tự nhiên và lá chuối khôGiữ độ bóng sâu thẳm và bảo vệ gỗ vĩnh cửu
Nghệ nhân mộc Gò Công tỉ mỉ đục chạm và cẩn từng miếng vỏ ốc xà cừ lên mặt gỗ
Nghệ nhân mộc Gò Công tỉ mỉ đục chạm và cẩn từng miếng vỏ ốc xà cừ lên mặt gỗ

Nghệ thuật cẩn ốc xà cừ ở làng nghề tủ thờ Gò Công

Nếu như kết cấu mộng gỗ là bộ khung xương vững chãi thì nghệ thuật cẩn xà cừ chính là linh hồn mang lại vẻ đẹp lộng lẫy, kỳ ảo cho chiếc tủ thờ. Tìm hiểu kỹ thuật chạm khảm tại làng nghề tủ thờ Gò Công, người ta nhận thấy sự thăng hoa tột cùng của mỹ thuật dân gian Nam Bộ.

Tuyển chọn vỏ ốc xà cừ ngũ sắc chất lượng cao

Để có được những mảng hoa văn lấp lánh sắc màu, người thợ Gò Công phải cất công tìm kiếm nguồn vỏ ốc xà cừ và vỏ bào ngư chất lượng cao từ các vùng biển sâu như Phú Quốc, Nha Trang hay thậm chí nhập khẩu từ nước ngoài. Những mảnh ốc có tuổi đời lâu năm, dày dặn và sở hữu sắc đỏ lửa vàng chanh hay xanh lục bảo được xem là những bảo vật vô giá.

Người thợ cẩn dùng cưa lộng thủ công cưa từng mảnh ốc nhỏ li ti theo hình dáng của từng chiếc lá, cánh hoa, tà áo hay nét mặt nhân vật. Sau đó, họ dùng đục khoét sâu vào mặt gỗ gõ đỏ theo đúng biên dạng của mảnh ốc rồi gắn chặt bằng một loại keo nấu từ mủ cây tự nhiên. Từng đường tiếp giáp giữa vỏ ốc và mặt gỗ phải phẳng lì, mịn màng như một bề mặt đồng nhất.

Đề tài tích cổ mang triết lý nhân văn sâu sắc

Các đề tài chạm cẩn trên mặt tủ thờ Gò Công là một kho tàng văn hóa đồ sộ phản ánh đạo lý truyền thống của dân tộc. Phổ biến nhất là các tích cổ như Nhị thập tứ hiếu nhằm răn dạy con cháu về lòng hiếu thảo với cha mẹ, tích Tam quốc diễn nghĩa tôn vinh lòng trung nghĩa, hay các bức tranh Tứ linh (Long, Lân, Quy, Phụng) và Tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai) cầu chúc cho gia đạo hưng long, đất nước thái bình.

Từng đường nét cẩn ốc sắc sảo dưới bàn tay tài hoa của nghệ nhân đã đưa nghệ thuật cẩn xà cừ chạm đến đỉnh cao của sự tinh tế. Khi ánh sáng đèn nến trong gian thờ phản chiếu vào mặt tủ, những mảnh xà cừ ngũ sắc ánh lên huyền ảo, tạo nên một không gian tâm linh trang trọng, ấm cúng và đầy thiêng liêng.

Thợ mộc lành nghề đang lắp ráp hệ khung trụ và các đố gỗ của tủ thờ tại xưởng Gò Công
Thợ mộc lành nghề đang lắp ráp hệ khung trụ và các đố gỗ của tủ thờ tại xưởng Gò Công

Giá trị văn hóa tâm linh của làng nghề tủ thờ Gò Công

Không chỉ là một tuyệt phẩm thủ công mỹ nghệ, chiếc tủ thờ xứ Gò còn là nơi neo đậu tâm thức hướng về cội nguồn của người dân phương Nam. Vai trò xã hội và giá trị văn hóa của làng nghề tủ thờ Gò Công ngày càng được khẳng định mạnh mẽ trong đời sống hôm nay.

Biểu tượng trang nghiêm trong gian thờ gia tiên người Việt

Trong mỗi gia đình Nam Bộ, chiếc tủ thờ luôn được kê trang trọng ở gian giữa của ngôi nhà, là nơi đặt di ảnh, bát nhang và bài vị của tổ tiên tiền tổ. Dù cuộc sống có hiện đại đến đâu, việc sở hữu một chiếc tủ thờ Gò Công vẫn luôn là ước mong cháy bỏng của các gia chủ, thể hiện lòng thành kính sâu sắc đối với các đấng sinh thành và biểu hiện cho sự hưng vượng của dòng tộc.

Chiếc tủ thờ này còn gắn liền với dòng chảy lịch sử của các bậc tiền nhân xứ Gò. Nơi đây từng chứng kiến cuộc đời đức độ của Thái hoàng Thái hậu Từ Dụ tại khu di tích Lăng Hoàng Gia Gò Công, đồng thời là hậu phương vững chắc trong phong trào khởi nghĩa Trương Định Gò Công lừng lẫy, nay được tưởng niệm qua lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định trang trọng. Sự hòa quyện giữa lịch sử hào hùng và văn hóa thờ cúng tổ tiên đã bồi đắp thêm chiều sâu tâm linh cho chiếc tủ thờ xứ Gò.

Bảo tồn di sản mộc thủ công trong dòng chảy đương đại

Ngày nay, làng nghề tủ thờ tại thị xã Gò Công đã được quy hoạch bảo tồn và không ngừng mở rộng sản xuất. Các nghệ nhân trẻ vẫn miệt mài bên bàn cưa, mũi đục, kế thừa trọn vẹn những bí quyết mộc mộng và cẩn ốc của cha ông, đồng thời đưa sản phẩm vươn ra thị trường các nước trong khu vực và kiều bào ở hải ngoại.

Du khách khi đến thăm Gò Công bên cạnh việc chiêm ngưỡng các xưởng mộc còn có thể hòa mình vào không khí tôn nghiêm của lễ hội Kỳ Yên đình thần Vĩnh Bình Gò Công Tây Tiền Giang và thưởng thức hương vị đặc sản mắm tôm chà Gò Công danh tiếng từng là cống phẩm triều đình.

Với kỹ thuật ghép mộng mộc bậc thầy và nghệ thuật cẩn xà cừ ngũ sắc tuyệt mỹ, chiếc tủ thờ xứ Gò đã trở thành một biểu tượng di sản vô giá của nghệ thuật gỗ phương Nam. Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử, làng nghề tủ thờ Gò Công vẫn giữ trọn ngọn lửa đam mê, tiếp tục kiến tạo nên những tác phẩm tâm linh tôn nghiêm, làm rạng danh truyền thống văn hóa đạo hiếu của con người Nam Bộ.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Tháp

dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đồng Tháp.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất