Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề dệt chiếu Định Yên - Hồn cốt sắc màu chiếu hoa Lấp Vò

Bên bờ sông Hậu lộng gió thuộc huyện Lấp Vò, làng nghề dệt chiếu Định Yên nổi danh khắp chốn nhờ đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân đã kết tinh hương đồng cỏ nội thành những manh chiếu hoa văn rực rỡ, gắn liền với ký ức văn hóa chợ ma độc đáo đậm nét trữ tình của vùng sông nước phương Nam.

NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Khung cảnh tái hiện chợ ma Định Yên bán chiếu đêm lung linh dưới ánh đèn dầu bên dòng sông Hậu

Được thiên nhiên ưu ái ban tặng những bãi bồi trù phú ven sông Hậu, vùng đất Lấp Vò từ xa xưa đã sớm trở thành trung tâm của nghề trồng lác và dệt chiếu thủ công. Làng nghề dệt chiếu Định Yên không chỉ lưu giữ tri thức dân gian về cách chọn cây lác, se sợi trân và phối màu nhuộm tinh tế, mà còn là chứng nhân cho sự cần cù của người phụ nữ miệt vườn. Tiếng lách cách đều đặn của khung dệt gỗ qua năm tháng đã hòa cùng nhịp sống thanh bình nơi thôn dã.

Trải qua hơn hai trăm năm hình thành và bồi đắp, nghề dệt chiếu nơi đây đã trở thành nét văn hóa đặc trưng ăn sâu vào nếp nghĩ, lối sống của nhiều thế hệ cư dân. Chiếc chiếu hoa Định Yên mộc mạc không chỉ hiện diện trong từng giấc ngủ êm đềm của gia đình mà còn mang theo tâm tư, tình cảm và khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc của người dân phương Nam.

Quá trình hình thành của làng nghề dệt chiếu Định Yên

Sự ra đời của nghề dệt chiếu tại Định Yên gắn liền với công cuộc khai hoang lập ấp của cư dân người Việt từ miền Trung di cư vào Nam. Lịch sử lâu đời của làng nghề dệt chiếu Định Yên phản ánh hành trình bền bỉ của con người trong việc biến loài cỏ hoang dại ven sông thành sản phẩm thủ công tinh xảo phục vụ nhân sinh.

Bước chân mở đất của các dòng họ dệt chiếu xưa

Vào khoảng đầu thế kỷ XIX, những di dân từ các vùng đất nổi danh về nghề dệt chiếu ở đồng bằng Bắc Bộ và duyên hải miền Trung theo dòng di cư vào Nam đã dừng chân lập nghiệp bên bờ sông Hậu. Nhận thấy điều kiện thổ nhưỡng trũng thấp ven sông rất thích hợp cho loài lác hoang sinh trưởng, các dòng họ tiên phong đã bắt đầu gieo trồng và truyền dạy kỹ nghệ dệt chiếu cho cư dân địa phương.

Vùng đất Định Yên và Định An với hệ thống kênh rạch thuận lợi nhanh chóng trở thành thủ phủ cung cấp chiếu lác cho toàn bộ khu vực đồng bằng sông Cửu Long. Nghề dệt chiếu từ chỗ là công việc phụ trong những lúc nông nhàn dần vươn lên thành sinh kế chính của hàng nghìn hộ gia đình, góp phần xây dựng sự trù phú cho quê hương Đồng Tháp NSSC bên dòng Mê Kông xanh mát.

Nguồn nguyên liệu cây lác tự nhiên bên bờ sông Hậu

Loài nguyên liệu linh hồn làm nên danh tiếng của chiếu Định Yên chính là cây lác đồng bằng, loài cây thân cỏ ba cạnh mọc nhiều ở các bãi bồi nước lợ và nước ngọt. Cây lác được thu hoạch khi vừa độ trưởng thành, thân lác tròn đều, dẻo dai và có màu xanh mướt mát mắt.

Để có đủ nguyên liệu phục vụ sản xuất quanh năm, người dân Định Yên không chỉ khai thác lác tại chỗ mà còn mở rộng liên kết thu mua lác từ các vùng bãi bồi lân cận. Bên cạnh lác, nguồn nguyên liệu phụ trợ như sợi trân se từ vỏ cây bố, sợi đay cũng được chuẩn bị kỹ lưỡng, đảm bảo độ dai chắc để làm nên xương sống vững chãi cho từng manh chiếu thành phẩm.

Kỹ nghệ dệt chiếu thủ công tại làng nghề dệt chiếu Định Yên

Quy trình dệt một tấm chiếu hoa tại Định Yên đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng, chuẩn xác giữa hai người thợ cùng nhiều công đoạn gia công thủ công tỉ mỉ. Sự khéo léo trong kỹ nghệ chế tác tại làng nghề dệt chiếu Định Yên đã tạo nên những sản phẩm chiếu có độ bền vượt trội và tính thẩm mỹ cao.

Kỹ thuật tuyển chọn chẻ lác và phơi lác dưới nắng

Sau khi thu hoạch về, những cọng lác tươi được lựa chọn kỹ lưỡng theo từng kích cỡ dài ngắn rồi tiến hành công đoạn chẻ lác. Người thợ dùng một lưỡi dao mỏng sắc bén chẻ đôi cọng lác theo chiều dọc một cách chuẩn xác sao cho hai nửa cọng lác có độ dày đồng đều tuyệt đối.

Lác chẻ xong được mang ra phơi trải đều trên các bãi cỏ, bờ đê hay sân gạch đón trọn ánh nắng chói chang của miền Tây. Quá trình phơi lác đòi hỏi phải canh chừng thời tiết cẩn thận, lật trở đều tay qua ba đến bốn nắng giòn để sợi lác khô kiệt, chuyển sang màu trắng ngà tự nhiên và giữ được độ dẻo dai tối đa, không bị giòn gãy khi đưa vào dệt.

Phương thức nhuộm màu rực rỡ và nghệ thuật luồn trân

Đối với các loại chiếu hoa văn, kỹ thuật nhuộm lác là công đoạn thể hiện rõ nét hoa tay và khiếu thẩm mỹ của người thợ. Những bó lác khô được nhúng ngập vào các chảo phẩm màu sôi sùng sục với các sắc tố đỏ thắm, vàng tươi, xanh lục và tím biếc. Để màu ngấm sâu và không bị phai nhạt qua thời gian, nước nhuộm phải luôn giữ ở độ sôi nhất định và pha thêm chút muối hột làm chất định màu tự nhiên.

Sau khi nhuộm và phơi khô ráo, sợi lác được đưa lên khung dệt chiếu thủ công bằng gỗ vững chắc. Trên khung dệt, các sợi đay được căng thẳng tắp tạo thành hệ giàn trân. Người thợ quỳ dập go giữ nhịp chính, người thợ thứ hai cầm cây chuôi luồn từng cọng lác đỏ, lác trắng vào kẽ sợi theo một sơ đồ hoa văn đã định sẵn trong đầu. Mỗi nhát dập go phải thật đều tay, chắc nịch để các cọng lác khít chặt vào nhau, tạo nên bề mặt chiếu phẳng phiu, êm ái.

Công đoạn dệt chiếuPhương pháp thực hiện thủ côngYêu cầu chất lượng thành phẩm
Thu hoạch và phân loạiTuyển chọn cọng lác già tròn đều không sâu bệnhĐảm bảo độ đồng nhất về độ dài và độ dẻo
Chẻ lác và phơi nắngChẻ đôi thủ công và phơi đủ từ ba đến bốn nắng giònSợi lác trắng ngà dẻo dai không bị giòn gãy
Nhuộm màu thảo mộcNhúng chảo nước màu sôi lăn tăn kết hợp định màuSắc màu đỏ vàng xanh tím tươi sáng bền lâu
Mắc trân và dệt chiếuDùng sợi đay chắc chắn dập go đều đặn hai người phối hợpBề mặt chiếu phẳng phiu khít khao không hở trân
Cắt tỉa và xông khóiCắt mép thừa bẻ đầu biên chiếu xông lưu huỳnh khử ẩmBiên chiếu chắc chắn chống ẩm mốc khi bảo quản
Hai vợ chồng nghệ nhân phối hợp dệt chiếu hoa trên khung dệt gỗ truyền thống tại xã Định Yên
Hai vợ chồng nghệ nhân phối hợp dệt chiếu hoa trên khung dệt gỗ truyền thống tại xã Định Yên

Nét đẹp văn hóa độc đáo ở làng nghề dệt chiếu Định Yên

Không chỉ có giá trị thực dụng trong đời sống, chiếu Định Yên còn gắn liền với một không gian văn hóa sinh hoạt cộng đồng vô cùng độc đáo mà hiếm nơi nào có được. Khám phá đời sống tinh thần tại làng nghề dệt chiếu Định Yên, ta bắt gặp những nét đẹp phong tục đượm chất trữ tình sông nước.

Ký ức huyền ảo về chợ ma chiếu đêm Định Yên

Một trong những nét văn hóa đặc sắc nhất đi vào thi ca Nam Bộ chính là phiên chợ ma Định Yên, hay còn gọi là chợ chiếu đêm. Xưa kia, do ban ngày người dân phải bận rộn với công việc đồng áng và dệt chiếu, các thương lái từ khắp nơi chèo ghe xuồng về bến cũng phải phụ thuộc vào con nước lớn ròng, nên chợ chiếu chỉ họp vào ban đêm, thường bắt đầu từ khoảng mười một giờ đêm kéo dài cho đến khi trời tờ mờ sáng.

Dưới ánh sáng lung linh, huyền ảo của những ngọn đèn dầu hỏa leo lét bên sân chùa Định Yên, hàng trăm người mua kẻ bán đi lại tấp nập trong không gian yên tĩnh của làng quê. Điểm kỳ lạ của ngôi chợ này là người bán thì ôm từng vác chiếu đi lại dạo quanh bến sông, còn người mua thì ngồi yên một chỗ chờ hàng đến để kiểm tra từng đường dệt, sắc hoa. Tiếng thì thầm trao đổi giá cả, tiếng cười đùa mộc mạc hòa trong màn sương đêm tạo nên một khung cảnh huyền ảo, khắc sâu vào tâm trí bất cứ ai từng một lần chứng kiến.

Ý nghĩa chiếc chiếu hoa trong nếp nhà người Nam Bộ

Trong đời sống gia đình người phương Nam, manh chiếu mới là biểu tượng của sự sum vầy, ấm no và khởi đầu may mắn. Mỗi dịp cưới hỏi, đôi tân hôn luôn được gia đình tặng một đôi chiếu hoa Định An rực rỡ sắc đỏ thắm thêu chữ song hỷ hoặc hoa văn rồng phụng như một lời chúc phúc trăm năm hòa hợp, con đàn cháu đống.

Bên cạnh đó, chiếc chiếu trải giữa gian nhà khách còn là nơi đón tiếp bạn bè, nơi các tao nhân mặc khách quây quần thưởng thức làn điệu hò Đồng Tháp và nghệ thuật Đờn ca tài tử bên dòng sông Tiền sau những giờ lao động mệt nhọc. Nhờ kỹ thuật xe sợi đay se sợi trân chắc chắn kết hợp với cọng lác mịn màng, chiếu Định Yên mang lại cảm giác mát rượi vào mùa hè và ấm áp trong mùa đông, gắn bó thiết thân với bao kỷ niệm êm đềm của tuổi thơ miệt vườn.

Người thợ xe sợi trân kết hợp phơi các bó lác nhuộm đỏ vàng rực rỡ trong sân nhà Định Yên
Người thợ xe sợi trân kết hợp phơi các bó lác nhuộm đỏ vàng rực rỡ trong sân nhà Định Yên

Bảo tồn và lan tỏa giá trị làng nghề dệt chiếu Định Yên

Trước sự xuất hiện của các loại chiếu trúc, chiếu nhựa công nghiệp nhập khẩu, làng nghề Định Yên đã phải trải qua những giai đoạn thăng trầm đầy thử thách. Thế nhưng, tình yêu tha thiết với di sản của tổ tiên đã thôi thúc cư dân nơi đây không ngừng nỗ lực để đưa làng nghề dệt chiếu Định Yên vươn lên tầm cao mới.

Vinh danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc sắc, nghề dệt chiếu thủ công truyền thống Định Yên đã vinh dự được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự công nhận trang trọng này là nguồn động viên to lớn đối với những nghệ nhân cần mẫn đang ngày đêm gìn giữ ngọn lửa nghề của cha ông.

Chính quyền địa phương tại huyện Lấp Vò đã tích cực triển khai các đề án hỗ trợ bà con cải tiến khung dệt bán tự động nhằm nâng cao năng suất, đồng thời duy trì các tổ hợp tác dệt chiếu thủ công truyền thống để phục vụ khách tham quan và xuất khẩu các dòng sản phẩm cao cấp sang thị trường quốc tế.

Khơi dậy tiềm năng trải nghiệm làng nghề truyền thống

Hiện nay, không gian làng chiếu Định Yên đang trở thành điểm đến du lịch văn hóa trải nghiệm hấp dẫn trên bản đồ du lịch Đồng Tháp. Du khách ghé thăm được hòa mình vào không gian tái hiện phiên chợ ma đêm huyền ảo, tự tay thử luồn cọng lác trên khung cửi và lắng nghe những câu hò điệu lý ngọt ngào bên dòng sông Hậu.

Tuyến du lịch làng nghề Định Yên còn kết nối thuận tiện với các điểm đến nổi tiếng trong tỉnh như Khu di tích Xẻo Quýt Cao Lãnh, Vườn quốc gia Tràm Chim, Khu di tích Gò Tháp, làng nem Lai Vung Đồng Tháp, làng nghề dệt choàng Long Khánh và Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc, tạo nên chuỗi trải nghiệm văn hóa đa dạng cho du khách gần xa.

Những manh chiếu hoa rực rỡ sắc màu của Định Yên không đơn thuần là một sản phẩm tiêu dùng thường nhật mà chính là tấm gương phản chiếu tâm hồn thuần hậu, cần cù và tài hoa của người dân phương Nam. Trải qua bao dâu bể thời gian, làng nghề dệt chiếu Định Yên vẫn bền bỉ tỏa sáng như một viên ngọc quý trong kho tàng di sản văn hóa dân gian của quê hương Đồng Tháp.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Tháp

dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đồng Tháp.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất