Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích Gò Tháp - Dấu ấn văn hóa Óc Eo và căn cứ nghĩa quân giữa vùng Đồng Tháp Mười

Tọa lạc trên dải gò cát tự nhiên giữa vùng trũng ngập nước thuộc xã Tân Kiều và xã Mỹ Hòa, huyện Tháp Mười, Khu di tích Gò Tháp là quần thể di tích quốc gia đặc biệt kết tinh ba tầng văn hóa từ vương quốc Phù Nam cổ đại đến hai cuộc kháng chiến giữ nước.

NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Cổng tam quan xây gạch trần cổ kính dẫn vào Khu di tích Gò Tháp tại huyện Tháp Mười tỉnh Đồng Tháp

Nằm ẩn mình giữa bạt ngàn rừng tràm và những cánh đồng sen thơm ngát của vùng đất Tháp Mười, Khu di tích Gò Tháp hiện lên như một cuốn biên niên sử sống động bằng đất đá và ký ức dân tộc. Không chỉ sở hữu quần thể kiến trúc đền tháp gạch nung rực rỡ thuộc nền văn minh cổ đại cách nay hơn mười lăm thế kỷ, vùng gò cát cao ráo này còn ghi dấu khí phách bất khuất của những bậc tiền nhân mở cõi và giữ nước trên mảnh đất phương Nam.

Vị thế địa chiến lược và lịch sử hình thành Khu di tích Gò Tháp

Sự ra đời và tồn tại bền bỉ của Khu di tích Gò Tháp gắn liền với cấu tạo địa chất đặc thù của vùng đồng bằng trũng ngập nước lớn nhất châu thổ Cửu Long. Trải qua hàng thiên niên kỷ biến đổi tự nhiên và lịch sử, dải gò cát nguyên sinh này đã trở thành điểm hội tụ của cư dân cổ đại lẫn các lực lượng nghĩa quân yêu nước.

Địa thế gò cát nổi giữa vùng trũng Đồng Tháp Mười

Về mặt địa lý tự nhiên, Khu di tích Gò Tháp tọa lạc trên địa bàn hai xã Tân Kiều và Mỹ Hòa thuộc huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp, cách trung tâm đô thị Cao Lãnh khoảng bốn mươi kilômét về hướng đông bắc. Toàn bộ quần thể nằm trên một giồng cát cổ chạy dài theo hướng đông bắc – tây nam với chiều dài gần hai kilômét, chiều rộng từ ba trăm đến bốn trăm mét và cao hơn mặt ruộng xung quanh từ ba đến gần năm mét. Giữa vùng đầm lầy ngập nước mênh mông của tiểu vùng Đồng Tháp Mười xưa, dải gò cát này giống như một ốc đảo tự nhiên không bao giờ bị nhấn chìm ngay cả trong những mùa nước nổi lớn nhất.

Chính cao độ độc đáo cùng thảm thực vật rừng nguyên sinh trù phú bao bọc bốn bề đã biến nơi đây thành điểm cư trú và hành lễ lý tưởng từ buổi bình minh lịch sử. Xung quanh gò cát là hệ thống lung bàu, cỏ năng, cỏ lác và rừng tràm dày đặc tạo nên bức tường phòng thủ thiên nhiên hiểm yếu. Đối với cư dân cổ đại, gò đất cao là trục vũ trụ linh thiêng kết nối đất trời để dựng đền thờ thần linh; đối với các thế hệ nghĩa quân về sau, địa hình độc đạo ẩn hiện giữa rừng tràm lại trở thành căn cứ quân sự bất khả xâm phạm.

Tiến trình bồi đắp ba tầng di sản qua nhiều thế kỷ

Hiếm có một địa danh nào tại vùng đất Nam Bộ hội tụ trọn vẹn ba lớp trầm tích lịch sử – văn hóa liên tục như Khu di tích Gò Tháp. Lớp văn hóa đầu tiên được định hình từ khoảng thế kỷ thứ nhất đến thế kỷ thứ bảy sau Công nguyên, khi vùng đất này đóng vai trò là trung tâm tôn giáo và hành chính trọng yếu của vương quốc Phù Nam. Các cuộc khai quật khảo cổ học từ cuối thế kỷ mười chín đến nay đã chứng minh sự hiện diện của quần thể đền tháp Ấn Độ giáo và Phật giáo quy mô lớn, phản ánh trình độ chế tác gạch đá và kim hoàn bậc thầy của cư dân bản địa.

Lớp văn hóa thứ hai được khắc ghi vào nửa sau thế kỷ mười chín, khi thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ. Giai đoạn từ năm 1864 đến năm 1866, hai vị thủ lĩnh nghĩa quân là Võ Duy Dương (tức Thiên hộ Võ Duy Dương) và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều đã chọn vùng gò cát hiểm trở này làm đại bản doanh lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Võ Duy Dương Đồng Tháp Mười. Tiếp nối truyền thống đó, lớp văn hóa thứ ba hình thành trong hai cuộc kháng chiến thế kỷ hai mươi, khi Xứ ủy Nam Bộ, Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ và Tỉnh ủy Kiến Phong đặt cơ quan đầu não tại Gò Tháp để chỉ đạo phong trào cách mạng.

Giai đoạn lịch sửNiên đại tiêu biểuDấu ấn di sản và công trình cốt lõi tại Khu di tích Gò Tháp
Thời kỳ cổ đại Phù NamThế kỷ I – Thế kỷ VIIQuần thể kiến trúc gạch Óc Eo, tượng thần Vishnu, bia đá Sanskrit, bộ sưu tập vàng lá chạm khắc
Thời kỳ kháng Pháp đầu tiênGiai đoạn 1864 – 1866Đại bản doanh nghĩa quân Võ Duy Dương – Nguyễn Tấn Kiều, hệ thống đồn Trung, đồn Tiền, đồn Tả, đồn Hữu
Thời kỳ kháng chiến chống PhápGiai đoạn 1946 – 1954Căn cứ Xứ ủy Nam Bộ, Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ, tháp Mười tầng bằng bê tông
Thời kỳ kháng chiến chống MỹGiai đoạn 1954 – 1975Căn cứ Tỉnh ủy Kiến Phong, trận đánh sập tháp canh viễn vọng ngày 04 tháng 01 năm 1960
Thời kỳ bảo tồn đương đạiTừ năm 2012 đến nayXếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định 1820/QĐ-TTg), khu bảo tồn văn hóa và sinh thái

Quy hoạch không gian và năm điểm di tích tại Khu di tích Gò Tháp

Với tổng diện tích quy hoạch bảo tồn lên đến hơn ba trăm hécta bao gồm cả vùng lõi khảo cổ và khu rừng sinh thái cảnh quan, Khu di tích Gò Tháp được phân bổ thành năm cụm di tích hạt nhân nằm nối tiếp nhau dọc theo triền gò cát cổ. Mỗi điểm di tích mang một chức năng kiến trúc, tâm linh và khảo cổ riêng biệt nhưng gắn kết chặt chẽ trong một chỉnh thể thống nhất.

Dấu tích nền gạch cổ Gò Tháp Mười và Tháp Cổ Tự

Điểm nhấn trung tâm nằm ở vị trí cao nhất của toàn bộ dải gò là khu vực Gò Tháp Mười, nơi đạt độ cao gần năm mét so với mực nước biển. Tên gọi của gò đất bắt nguồn từ ngọn tháp mười tầng bằng bê tông cốt thép cao bốn mươi hai mét dựng năm 1956 nhằm làm đài quan sát kiểm soát vùng căn cứ kháng chiến. Ngày 04 tháng 01 năm 1960, lực lượng đặc công Tỉnh đội Kiến Phong đã đánh sập ngọn tháp canh này, để lại những khối bê tông nằm chồng lên lớp nền gạch cổ đại của nền văn hóa khảo cổ Óc Eo tại di tích Gò Tháp Đồng Tháp và Gò Thành Tiền Giang. Ngay tại chân gò, các nhà khảo cổ từng phát hiện bia đá khắc chữ Phạn cổ (bia K.5) có niên đại thế kỷ thứ năm của hoàng tử Gunavarman.

Cách khu vực nền tháp canh không xa về phía bắc là cụm kiến trúc Tháp Cổ Tự (còn gọi là chùa Tháp Linh). Ngôi chùa được dựng trên nền một phế tích đền thờ cổ đại thuộc văn hóa Óc Eo, từng là nơi che chở cho các chiến sĩ cách mạng trong những năm tháng kháng chiến. Phía trước khuôn viên chùa vẫn còn lưu giữ cây trôm cổ thụ hàng trăm năm tuổi tỏa bóng mát quanh năm và dấu tích hố bom từ năm 1952.

Ngôi đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều uy nghiêm tại Khu di tích Gò Tháp
Ngôi đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều uy nghiêm tại Khu di tích Gò Tháp

Quần thể mộ cổ Gò Minh Sư và Gò Bà Chúa Xứ

Di chuyển về hướng đông nam khoảng ba trăm mét từ trung tâm gò cát là cụm di tích Gò Minh Sư, gắn liền với giai thoại về vị thầy tu phái Minh Sư từng đến đây ẩn cư, bốc thuốc cứu người và truyền dạy võ nghệ cho nghĩa quân. Dưới lòng đất của Gò Minh Sư, các đợt khai quật của Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ và Bảo tàng Đồng Tháp đã làm xuất lộ khu mộ hỏa táng độc đáo của cư dân Phù Nam. Cấu trúc huyệt mộ được xây bằng nhiều lớp gạch nung đỏ xếp khít nhau không dùng chất kết dính, chính giữa có hố thờ hình trụ chứa tro cốt cùng hàng trăm lá vàng chạm khắc biểu tượng thần linh Ấn Độ giáo.

Nằm ở phía tây bắc của quần thể là di chỉ Gò Bà Chúa Xứ, nơi phát lộ nền móng của một công trình đền gạch cổ có bình đồ hình chữ nhật dài hơn hai mươi mét và rộng gần mười bốn mét. Hệ thống tường gạch tại Gò Bà Chúa Xứ được xây giật cấp tạo thành các đường gờ chỉ sắc nét, kết hợp với những phiến đá xanh lớn làm bệ cửa và bậc tam cấp. Kỹ thuật mài phẳng mặt gạch và lắp ghép mộng đá chính xác tại di chỉ này là minh chứng rõ nét cho trình độ kiến trúc tôn giáo đỉnh cao của vương quốc cổ đại trên vùng châu thổ sông Tiền.

Kiến trúc đền thờ nghĩa quân và Miếu Bà Chúa Xứ

Bên cạnh các hố khai quật khảo cổ có mái che kiên cố, không gian kiến trúc tín ngưỡng đương đại tại Khu di tích Gò Tháp nổi bật với cụm đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều và ngôi Miếu Bà Chúa Xứ. Đền thờ hai vị anh hùng dân tộc được kiến tạo trang nghiêm theo phong cách truyền thống Nam Bộ với mái ngói đỏ chồng diêm uốn cong đầu đao, hệ thống cột tròn vững chãi và bức phù điêu lớn tái hiện cảnh nghĩa quân tụ nghĩa dưới cờ đào. Nội điện bài trí khám thờ sơn son thếp vàng, tượng đồng bán thân của vị Chánh đề đốc Võ Duy Dương, Phó đề đốc Nguyễn Tấn Kiều cùng các binh khí cổ tìm thấy trong lòng đất Gò Tháp.

Cách đó một quãng ngắn dưới tán rừng cổ thụ là ngôi Miếu Bà Chúa Xứ (hay Hoàng Cô Miếu), nơi phụng thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn và Bà Chúa Xứ theo tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa. Sự hiện diện song hành giữa ngôi chùa Phật giáo, miếu thờ Mẫu dân gian và đền thờ các bậc trung thần nghĩa sĩ trong cùng một quần thể di tích đã phản ánh sinh động tâm thức dung hợp văn hóa hài hòa và đạo lý uống nước nhớ nguồn của con người vùng đất sen hồng.

  • Cụm di tích Gò Tháp Mười: Nằm ở cao điểm trung tâm (+4,85m), bảo tồn nền gạch đền cổ Phù Nam, vị trí phát hiện bia đá Phạn văn K.5 và dấu tích đài quan sát mười tầng bị đánh sập năm 1960.
  • Cụm di tích Tháp Cổ Tự: Ngôi chùa cổ khởi dựng trên nền kiến trúc Óc Eo, gắn liền với cây trôm cổ thụ trăm năm và dấu ấn hoạt động của cơ quan kháng chiến Nam Bộ.
  • Cụm khảo cổ Gò Minh Sư: Quần thể mộ hỏa táng xây bằng gạch nung và đá xanh có niên đại thế kỷ IV – VI, nơi tìm thấy hơn ba trăm hiện vật vàng lá chạm khắc tinh xảo.
  • Cụm khảo cổ Gò Bà Chúa Xứ: Phế tích nền móng đền gạch cổ đại quy mô lớn với kỹ thuật xây dựng không mạch vữa, hiện được lắp đặt mái che bảo tồn nguyên trạng tại hiện trường.
  • Đền thờ Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều: Công trình kiến trúc tưởng niệm hai vị thủ lĩnh nghĩa quân chống Pháp thế kỷ XIX, trung tâm hành lễ của các kỳ lễ hội truyền thống hằng năm.

Dấu ấn lịch sử và hệ thống bảo vật tại Khu di tích Gò Tháp

Giá trị vượt trội làm nên tầm vóc quốc gia của Khu di tích Gò Tháp nằm ở sự kết hợp hiếm có giữa kho tàng di vật khảo cổ học quý giá dưới lòng đất và những trang sử đấu tranh giữ nước hào hùng trên mặt đất. Mỗi hiện vật được tìm thấy đều mang trong mình câu chuyện lịch sử sâu sắc về sức sáng tạo và ý chí kiên cường của cư dân bản địa.

Bộ sưu tập vàng lá và tượng gỗ văn hóa Óc Eo

Qua nhiều đợt khai quật khảo cổ học chính quy từ năm 1984 đến nay, lòng đất Khu di tích Gò Tháp đã trao trả cho hậu thế hàng ngàn cổ vật vô giá bằng đá sa thạch, vàng ròng, đồng, gỗ và gốm nung. Đặc sắc nhất là sưu tập hơn ba trăm hai mươi lá vàng mỏng tìm thấy trong các hố thờ trung tâm tại Gò Minh Sư và chân nền tháp cổ. Trên bề mặt những lá vàng mỏng, các nghệ nhân kim hoàn Phù Nam xưa đã dùng kỹ thuật chạm khắc chìm để thể hiện sinh động hình tượng bánh xe Pháp luân, ốc thần Sankha, hoa sen nở, chim thần Garuda, rùa thần Kurma và thần Vishnu.

Cùng với nghệ thuật kim hoàn, Gò Tháp còn nổi tiếng là nơi phát hiện nhiều pho tượng thần Ấn Độ giáo và tượng Phật bằng gỗ mù u có niên đại thế kỷ thứ tư đến thế kỷ thứ sáu được bảo quản trong tầng bùn sét yếm khí. Tiêu biểu nhất là kiệt tác điêu khắc đá thuộc nhóm Bảo vật quốc gia tượng thần Vishnu Gò Tháp và sưu tập vàng lá chạm khắc hình voi Gò Thành, thể hiện vị thần bảo tồn với bốn tay cầm pháp khí thiêng, đường nét cân đối hoàn mỹ sánh ngang với trung tâm di tích khảo cổ Óc Eo Ba Thê.

Hệ thống nền móng kiến trúc gạch nung cổ đại thuộc văn hóa Óc Eo phát lộ tại Khu di tích Gò Tháp
Hệ thống nền móng kiến trúc gạch nung cổ đại thuộc văn hóa Óc Eo phát lộ tại Khu di tích Gò Tháp

Đại bản doanh kháng Pháp của nghĩa quân Thiên hộ Dương

Bước sang nửa cuối thế kỷ mười chín, khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ rơi vào tay thực dân Pháp sau Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862, vùng đầm lầy Tháp Mười hiểm trở đã trở thành ngọn cờ đầu của phong trào vũ trang yêu nước. Sau khi căn cứ Bình Cách thất thủ, vị tướng tài ba Thiên hộ Võ Duy Dương cùng Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều đã rút quân về Khu di tích Gò Tháp thiết lập đại bản doanh lâu dài. Lợi dụng địa thế gò cát cao nằm giữa biển nước mênh mông, nghĩa quân đã đắp bờ thành đất, dựng đồn Trung tại trung tâm Gò Tháp và bố trí đồn Tiền, đồn Tả, đồn Hữu án ngữ các thủy đạo độc đạo dẫn vào căn cứ.

Tại đại bản doanh Gò Tháp, nghĩa quân tổ chức luyện tập binh mã, rèn đúc vũ khí, tích trữ lương thảo và liên kết chặt chẽ với các lực lượng kháng Pháp khắp Lục tỉnh Nam Kỳ. Tháng 4 năm 1866, thực dân Pháp phải huy động một ngàn quân viễn chinh cùng pháo thuyền chia làm ba mũi tấn công bao vây Gò Tháp suốt nhiều ngày đêm. Dù nghĩa quân sau đó phải rút lui để bảo toàn lực lượng và hai vị tướng lần lượt hy sinh vì đại nghĩa, khí phách của cuộc khởi nghĩa vẫn in đậm trong từng tấc đất rừng tràm miền Tây Nam Bộ.

Căn cứ địa Xứ ủy Nam Bộ trong kháng chiến chống Pháp

Hơn tám mươi năm sau cuộc khởi nghĩa của Thiên hộ Dương, địa danh Khu di tích Gò Tháp một lần nữa trở thành trung tâm chỉ huy của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Từ năm 1946 đến năm 1949, các cơ quan đầu não gồm Xứ ủy Nam Bộ, Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ, Bộ Tư lệnh Khu 8 cùng Đài Phát thanh Tiếng nói Nam Bộ, Nhà in Trần Phú, Xưởng quân giới đã đóng quân tại Gò Tháp. Giữa hoàn cảnh bị bao vây ngặt nghèo, các đồng chí lãnh đạo như Lê Duẩn, Phạm Hùng, Nguyễn Bình, Trần Văn Trà đã trực tiếp làm việc dưới tán tràm Gò Tháp để hoạch định đường lối kháng chiến toàn dân.

Cũng tại vùng căn cứ địa này, nền công nghiệp quốc phòng và văn hóa thông tin kháng chiến Nam Bộ đã phát triển mạnh mẽ với việc chế tạo súng bazooka, thủy lôi, in ấn giấy bạc Nam Bộ và phát sóng tin tức kháng chiến. Sang thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Gò Tháp tiếp tục là căn cứ vững chắc của Tỉnh ủy Kiến Phong, nơi quân và dân địa phương bám trụ kiên cường bảo vệ vùng giải phóng Đồng Tháp Mười.

Giá trị di sản quốc gia đặc biệt của Khu di tích Gò Tháp

Với những giá trị lịch sử, khảo cổ học và văn hóa tâm linh đặc biệt xuất sắc, ngày 27 tháng 9 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1820/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích Gò Tháp là di tích quốc gia đặc biệt thuộc loại hình di tích khảo cổ và lịch sử cách mạng. Ngày nay, quần thể di sản này vừa là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống yêu nước vừa là trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học tiêu biểu của vùng đất sen hồng.

Không gian tín ngưỡng truyền thống của cư dân bản địa

Trong đời sống tinh thần của người dân vùng châu thổ sông Tiền và sông Hậu, Khu di tích Gò Tháp là chốn hành hương linh thiêng gắn liền với hai kỳ lễ hội Gò Tháp tổ chức trang trọng hằng năm. Kỳ lễ hội thứ nhất diễn ra vào các ngày 14, 15 và 16 tháng Ba âm lịch nhằm vía Bà Chúa Xứ, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Kỳ lễ hội thứ hai được cử hành vào các ngày 14, 15 và 16 tháng Mười Một âm lịch để tưởng niệm ngày hy sinh của hai vị anh hùng dân tộc Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều.

Lễ hội truyền thống tại Gò Tháp đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nhờ bảo lưu nguyên vẹn các nghi thức tế lễ cổ truyền như lễ Thỉnh sắc thần, lễ Túc yết, lễ Chánh tế và lễ Đàn cả. Trong không gian lễ hội trang nghiêm, những làn điệu hò Đồng Tháp, đờn ca tài tử cùng hương vị thanh khiết của các sản vật bản địa như hạt sen Tháp Mười đã hòa quyện làm một, tạo nên sức sống văn hóa cộng đồng bền chặt.

Công tác khảo cổ học và bảo tồn rừng sinh thái

Hiện nay, công tác quy hoạch và phát huy giá trị Khu di tích Gò Tháp đang được tỉnh Đồng Tháp triển khai đồng bộ theo hướng kết hợp giữa bảo tồn nguyên trạng di tích khảo cổ dưới lòng đất với phục hồi hệ sinh thái rừng ngập nước đặc trưng. Các hố khai quật kiến trúc đền tháp gạch tại Gò Bà Chúa Xứ, Gò Minh Sư và Gò Tháp Mười đều được lắp đặt mái che không gian rộng, xử lý chống thấm và kiểm soát độ ẩm nhằm ngăn chặn sự xâm hại của thời tiết nhiệt đới.

Bao bọc quanh các điểm di tích lịch sử là khu rừng sinh thái rộng hơn một trăm sáu mươi hécta với hàng chục loài thực vật bản địa quý hiếm như tràm cừ, trôm, gáo, trâm bầu cùng hệ động vật chim nước phong phú. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Đồng Tháp NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các di tích khảo cổ, danh nhân và không gian văn hóa truyền thống của vùng đất sen hồng.

Trải qua gần hai thiên niên kỷ biến thiên của lịch sử và tự nhiên, Khu di tích Gò Tháp vẫn sừng sững giữa vùng đất Tháp Mười như một biểu tượng bất diệt của nền văn minh cổ đại và tinh thần yêu nước quật cường. Sự giao thoa kỳ diệu giữa những nền gạch Phù Nam nhuốm màu thời gian, khí phách hào hùng của nghĩa quân Thiên hộ Dương và không gian rừng tràm xanh ngát đã khẳng định vị thế độc tôn của quần thể di sản này trên bản đồ văn hóa Việt Nam.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Tháp

dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Tháp.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất