Làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu - Dấu ấn mộc thủy bên rạch Bà Đài
NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Trong bức tranh giao thông thủy của đồng bằng sông Cửu Long, chiếc xuồng ba lá và con ghe cui từ lâu đã trở thành đôi chân đi lại thiết thân của người dân châu thổ. Tọa lạc tại miền đất Lai Vung trù phú, làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu chứa đựng biết bao tri thức dân gian cùng kỹ nghệ xẻ ván thủ công độc đáo. Mỗi nhát búa, đường cưa trên bến sông rạch Bà Đài khắc họa rõ nét tinh thần cần lao, sáng tạo của cư dân Nam Bộ thuở khai hoang mở cõi.
Trải qua hơn một thế kỷ thăng trầm cùng quy luật con nước lớn ròng, xóm nghề mộc thủy này đã cung cấp hàng vạn con xuồng ghe vững chãi tỏa đi khắp các miệt vườn sông nước Cửu Long. Đây không chỉ là nơi hội tụ những người thợ mộc tài năng nhất nhì phương Nam, mà còn là một không gian di sản sống động thể hiện sự gắn bó keo sơn giữa con người với môi trường tự nhiên Nam Bộ.
Cội nguồn lịch sử của làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu
Lịch sử hình thành của nghề mộc thủy tại Long Hậu bắt nguồn từ chính nhu cầu bức thiết trong sinh hoạt và sản xuất của cư dân buổi đầu đi mở đất. Quá trình phát triển của làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu phản ánh rõ nét bản lĩnh vượt khó và khả năng thích ứng tuyệt vời của con người trước điều kiện sông rạch chằng chịt.
Bến sông rạch Bà Đài trong dòng chảy mở đất
Vào khoảng đầu thế kỷ XX, khu vực ven rạch Bà Đài thuộc xã Long Hậu ngày nay là một vùng đất hoang sơ nhưng lại sở hữu hệ thống kênh rạch tự nhiên vô cùng thuận tiện cho việc lưu thông đường thủy. Trong điều kiện đường bộ thời bấy giờ chưa phát triển, mọi hoạt động đi lại, vận chuyển lúa gạo, đánh bắt thủy sản và giao thương buôn bán của cư dân đều phải trông cậy hoàn toàn vào các loại thuyền bè bằng gỗ.
Nắm bắt được nhu cầu to lớn đó, các bậc tiền nhân giỏi nghề mộc đã chọn bến sông rạch Bà Đài làm nơi lập xưởng cưa xẻ gỗ và dựng lán đóng xuồng. Dòng nước sâu, dòng chảy êm đềm cùng nguồn gỗ rừng dồi dào từ các miệt rừng tràm, rừng dầu lân cận đã nhanh chóng biến nơi đây thành một bến cảng đóng mới và sửa chữa thuyền bè sầm uất bậc nhất của xứ sở Đồng Tháp NSSC.
Các thế hệ tiền nhân khai sinh nghề mộc thủy
Theo các bậc cao niên trong vùng, người có công đầu đặt nền móng cho nghề mộc thủy tại Long Hậu là cụ Phạm Văn Thuông, thường gọi là ông Tư Thuông. Với lòng yêu nghề và sự nhạy bén thiên bẩm, cụ Tư Thuông đã dày công nghiên cứu luồng lách, con nước của miền Tây để thiết kế ra những kiểu dáng xuồng ghe có lòng sâu, mũi nhọn thanh thoát giúp lướt sóng êm ái nhưng vẫn chịu được tải trọng hàng hóa lớn.
Từ xưởng mộc của cụ Tư Thuông, nghề đóng xuồng ghe đã nhanh chóng được truyền dạy cho con cháu và các thanh niên trai tráng trong làng theo phương thức cha truyền con nối. Đến giữa thế kỷ XX, cả đoạn bờ rạch Bà Đài dài hàng cây số đã rộn rã tiếng cưa xẻ gỗ suốt ngày đêm, quy tụ hàng trăm trại mộc lớn nhỏ tạo nên một trung tâm sản xuất phương tiện thủy nội địa quy mô hàng đầu Nam Bộ.
Kỹ nghệ mộc độc đáo tại làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu
Kỹ thuật đóng xuồng ghe tại Long Hậu là sự kết tinh kỳ diệu giữa kinh nghiệm dân gian phong phú và sự chính xác cao độ trong từng thao tác hình học mộc thủ công. Sự tinh xảo trong quy trình chế tác tại làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu đã tạo nên những con thuyền không chỉ bền chắc mà còn có tính thẩm mỹ vượt trội.
Tuyển chọn gỗ sao và kỹ thuật uốn cong ván be
Để tạo nên một chiếc xuồng ghe có tuổi thọ hàng chục năm trong môi trường nước ngọt lẫn nước lợ, việc tuyển chọn nguyên liệu gỗ đóng vai trò quyết định hàng đầu. Người thợ mộc Long Hậu thường ưu tiên sử dụng các loại gỗ sao dầu chai, căm xe hoặc gỗ táu mật dẻo dai, thớ gỗ mịn màng, ít cong vênh và có khả năng chống chịu mối mọt cũng như hà ăn gỗ cực tốt.
Sau khi xẻ gỗ thành những tấm ván dài có độ dày đều đặn, người thợ tiến hành công đoạn khó nhất là uốn cong ván be để tạo phom dáng cho thân xuồng. Thay vì dùng máy móc hiện đại, người xưa áp dụng phương pháp hơ lửa than củi kết hợp tưới nước ướt đều trên bề mặt ván gỗ. Dưới tác động nhiệt và độ ẩm vừa phải, các thớ gỗ mềm dần ra, cho phép người thợ uốn cong từng tấm ván theo những dưỡng mẫu chuẩn xác mà không hề làm nứt vỡ thớ gỗ bên trong. Đây chính là đỉnh cao của kỹ thuật ghép be xuồng truyền thống.
Kỹ thuật xảm trét bằng chỉ xơ dừa và dầu chai
Khi các tấm be xuồng đã được ghép khít khao vào hệ thống cong sườn và sống đáy thông qua các chốt đinh thép chắc chắn, công đoạn chống thấm nước tuyệt đối cho thân thuyền sẽ được tiến hành. Người thợ sử dụng các bó chỉ làm từ xơ dừa già đã ngâm mềm, dùng một loại đục dẹp chuyên dụng gọi là đục trét để nêm chặt từng sợi xơ dừa vào khe hở giữa hai mép ván gỗ.
Tiếp đó, một lớp hỗn hợp keo đặc biệt nấu từ dầu chai tự nhiên trộn với vôi bột tôi mịn được phết đều lên các khe nẹp xơ dừa. Khi khô lại, lớp vữa dầu chai này đông cứng như đá, bám dính chặt chẽ vào thớ gỗ, tạo thành một màng chắn kháng nước hoàn hảo, ngăn chặn tuyệt đối tình trạng rò rỉ nước vào khoang thuyền trong suốt nhiều năm sử dụng.
| Hạng mục chế tác | Kỹ thuật thủ công truyền thống | Yêu cầu chất lượng phương tiện |
|---|---|---|
| Lựa chọn phôi gỗ | Gỗ sao, căm xe già thớ mịn phơi khô tự nhiên | Chống mối mọt mục rỗng và chịu va đập tốt |
| Uốn cong ván be | Hơ lửa than củi kết hợp tưới nước giữ ẩm | Tạo độ cong mượt mà theo dưỡng không nứt ván |
| Liên kết khung sườn | Ghép mộng mộc đóng đinh thép chống gỉ | Tạo khung xương vững chắc chịu tải trọng cao |
| Xảm trét mối ghép | Nêm chỉ xơ dừa già chà nhẵn khe ván | Chèn kín tuyệt đối các khe hở giữa các tấm be |
| Phủ keo chống thấm | Quét lớp dầu chai nấu vôi bột tôi kỹ | Ngăn nước rò rỉ và bảo vệ thớ gỗ trước nắng mưa |

Tinh hoa phương tiện của làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu
Mỗi kiểu dáng thuyền bè được khai sinh từ Long Hậu đều gắn liền với một chức năng chuyên biệt trong đời sống văn hóa sông nước của người dân phương Nam. Khi tìm hiểu các sản phẩm của làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu, người ta nhận thấy sự đa dạng và khả năng đáp ứng hoàn hảo cho mọi nhu cầu chuyên chở.
Chiếc xuồng cui và xuồng ba lá đặc trưng Nam Bộ
Trong số các phương tiện xuất xưởng từ Bà Đài, chiếc xuồng cui Long Hậu chiếm giữ một vị trí vô cùng đặc biệt. Xuồng cui có phần lòng sâu, đáy phẳng và hai đầu mũi hơi bè ra, tạo độ thăng bằng cực kỳ vững vàng khi di chuyển qua các vùng đầm lầy, kinh rạch nông hay khi chở nặng nông sản. Đây là người bạn đồng hành thủy chung của các gia đình nông dân trong mùa thu hoạch lúa nước và chăm sóc vườn cây ăn trái.
Bên cạnh xuồng cui, chiếc xuồng ba lá thanh mảnh, lướt nhanh như tên bắn trên mặt nước cũng là niềm tự hào lớn của những nghệ nhân đóng ghe tại Long Hậu. Với cấu tạo đơn giản gồm một miếng ván đáy và hai miếng ván be hai bên, chiếc xuồng ba lá vừa nhẹ nhàng, dễ chèo chống lại vừa có thể len lỏi vào tận những con lạch nhỏ nhất của miệt vườn, trở thành hình ảnh thân thương trong tâm thức mỗi người con phương Nam.
Ghe tam bản phục vụ mưu sinh thương hồ sông nước
Đối với những thương hồ quanh năm lênh đênh buôn bán trên các tuyến sông lớn, những chiếc ghe tam bản và ghe lườn cỡ lớn đóng tại Long Hậu là sự lựa chọn tin cậy hàng đầu. Những con ghe này được thiết kế khoang chứa rộng rãi có mui che mưa nắng kiên cố, vừa là phương tiện vận tải hàng chục tấn hàng hóa, vừa là ngôi nhà di động đầm ấm của cả gia đình qua nhiều thế hệ.
Hình ảnh những đoàn ghe Long Hậu chở đầy hoa trái, gạo nếp tấp nập cập bến chợ nổi Cái Bè hay ngược xuôi trên dòng Tiền Giang, Hậu Giang đã dệt nên một nét văn hóa thương hồ độc đáo. Tiếng cưa bào xóm mộc Long Hậu hòa quyện cùng câu hò Đồng Tháp và nghệ thuật Đờn ca tài tử bên dòng sông Tiền tạo nên một bức tranh thủy mặc ngập tràn sức sống phóng khoáng của đất trời phương Nam.

Sức sống di sản lâu bền của làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu
Trước sự phát triển mạnh mẽ của mạng lưới giao thông đường bộ và các phương tiện vỏ lãi composite hiện đại, nghề mộc thủy truyền thống đã gặp không ít thách thức. Tuy nhiên, bằng tình yêu nghề tha thiết và sự nhạy bén sáng tạo, diện mạo của làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu đang từng bước chuyển mình để thích ứng với thời đại mới.
Bước chuyển đổi sang chế tác mô hình lưu niệm
Nhận thức rõ giá trị biểu tượng của chiếc xuồng ghe truyền thống đối với văn hóa dân tộc, nhiều nghệ nhân lão thành tại Long Hậu đã tiên phong nghiên cứu chế tác các mô hình xuồng ghe thu nhỏ tinh xảo. Nổi bật trong số đó có nghệ nhân Bảy Tốt, người đã dành trọn tâm huyết để thu nhỏ từng chiếc xuồng cui, ghe tam bản theo đúng tỷ lệ vàng với đầy đủ các chi tiết mộng, đinh, be và mái chèo y như thuyền thật.
Những chiếc xuồng ghe mô hình nhỏ gọn, tinh tế này nhanh chóng trở thành mặt hàng lưu niệm đặc sắc được du khách trong và ngoài nước săn đón. Chúng không chỉ được dùng làm vật phẩm trang trí trang nhã trong phòng khách, quán cà phê hay bảo tàng, mà còn là công cụ trực quan quý báu giúp các thế hệ trẻ hiểu và yêu quý hơn di sản giao thông thủy cổ truyền của cha ông.
Gìn giữ giá trị phi vật thể cho thế hệ mai sau
Ngày nay, làng nghề đã được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nhận được sự quan tâm bảo tồn và phát triển từ các cơ quan quản lý văn hóa. Không gian xóm nghề ven rạch Bà Đài thuộc huyện Lai Vung đang được quy hoạch thành tuyến điểm du lịch văn hóa làng nghề hấp dẫn, kết nối hài hòa với các đặc sản nổi tiếng lân cận như nem Lai Vung Đồng Tháp, nghề làm nem Lai Vung Đồng Tháp, vườn quýt hồng Lai Vung và làng nghề dệt choàng Long Khánh.
Du khách khi đến đây được tận mắt chứng kiến bàn tay thoăn thoắt của người thợ mộc, lắng nghe những câu chuyện kể mộc mạc về một thời hoàng kim của bến sông rạch Bà Đài và tự tay thử đục đẽo từng phôi gỗ. Dòng chảy lịch sử dẫu đổi thay nhưng hồn cốt của chiếc thuyền mộc miền Tây sẽ mãi được trân trọng nâng niu.
Dẫu trải qua bao biến thiên của thời gian, làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu vẫn đứng vững như một tượng đài mộc thủy kiêu hãnh bên dòng rạch Bà Đài hiền hòa. Những giá trị văn hóa, kỹ nghệ dân gian độc đáo của làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu sẽ mãi là niềm tự hào sâu sắc của vùng đất Sen hồng Đồng Tháp trên chặng đường gìn giữ bản sắc di sản dân tộc.
NSSC Đồng Tháp
dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đồng Tháp.
Bài liên quan
Làng bánh phồng Cái Bè - Hương vị nếp thơm dân dã xứ Tiền Giang
Làng bánh phồng Cái Bè tại Tiền Giang bảo tồn kỹ nghệ quết nếp thủ công lâu đời, tạo nên những chiếc bánh phồng giòn xốp ngọt bùi đượm tình quê hương.
Làng nghề tủ thờ Gò Công - Đỉnh cao mộc mỹ nghệ khảm xà cừ Nam Bộ
Làng nghề tủ thờ Gò Công tại ấp Ông Non bảo tồn nghệ thuật mộc mỹ nghệ truyền thống, nổi danh với những chiếc tủ thờ cẩn ốc xà cừ tinh xảo trang nghiêm.
Làng nghề dệt chiếu Định Yên - Hồn cốt sắc màu chiếu hoa Lấp Vò
Làng nghề dệt chiếu Định Yên tại huyện Lấp Vò lưu giữ bí quyết dệt chiếu lác hoa văn sặc sỡ và nét sinh hoạt chợ ma độc nhất vô nhị ở miền Tây Nam Bộ.



