Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút - Hào khí thủy chiến bất diệt bên dòng sông Tiền

Cử hành trang trọng vào dịp hai mươi tháng Chạp âm lịch bên bờ bắc sông Tiền thuộc xã Kim Sơn, huyện Châu Thành, lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút quy tụ đông đảo nhân dân về thành kính tri ân vị thống soái áo vải Nguyễn Huệ cùng nghĩa quân Tây Sơn anh hùng.

NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đoàn học sinh và người dân trang nghiêm thực hiện nghi lễ dâng hương dưới chân tượng đài đồng Nguyễn Huệ trong lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút

Mỗi độ gió chướng cuối đông thổi về trên dải đất miệt vườn trù phú ven bờ sông Tiền, lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút lại ngân vang tiếng trống hội hào hùng đánh thức ký ức về trận thủy chiến lừng lẫy thế kỷ XVIII. Không gian văn hóa truyền thống này kết tinh đạo lý uống nước nhớ nguồn, quy tụ hàng vạn người dân về bên bến nước lịch sử để tưởng nhớ công đức các thế hệ cha ông đã bảo vệ toàn vẹn bờ cõi phương Nam.

Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút

Sự ra đời và duy trì bền bỉ của lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút bắt nguồn trực tiếp từ hào khí của trận quyết chiến chiến lược trên sông Tiền vào mùa xuân năm Ất Tỵ 1785. Qua hơn hai thế kỷ lưu truyền trong tâm thức dân gian, ngày hội luôn giữ trọn mạch nguồn tri ân những người con ưu tú đã ngã xuống vì nền độc lập của đất nước.

Khúc tráng ca thủy chiến mùa xuân năm Ất Tỵ

Lịch sử hình thành lễ hội gắn liền với sự kiện trọng đại diễn ra vào đêm 19 rạng sáng ngày 20 tháng Chạp năm Giáp Thìn (tức ngày 20 tháng 01 năm 1785) trên đoạn sông Tiền từ cửa Rạch Gầm đến cửa Xoài Mút. Trước họa xâm lăng của năm vạn quân Xiêm cùng ba trăm chiến thuyền tàn phá Gia Định, vị thống soái trẻ tuổi Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ đã thống lĩnh đại quân Tây Sơn tiến vào Mỹ Tho lập thế trận cản giặc, sát cánh cùng các danh tướng như Bùi Thị Xuân, Trần Quang Diệu và lực lượng nghĩa dân bản địa.

Lợi dụng địa hình khúc sông dài bảy kilômét có dải đất cù lao Thới Sơn chắn giữa dòng, quân Tây Sơn bố trí pháo binh dọc hai bờ sông và giấu thuyền chiến trong hai nhánh rạch Rạch Gầm, Xoài Mút. Khi đoàn thuyền địch lọt vào trận địa mai phục lúc thủy triều rút gấp, hỏa lực đại bác kết hợp thủy binh khóa chặt hai đầu đã làm nên chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút vang dội chỉ trong một buổi sáng, bảo vệ vững chắc quá trình phát triển trong lịch sử hình thành dinh Trấn Định Mỹ Tho đại phố và vùng đất Sa Đéc Đông Khẩu Đạo.

Truyền thống cúng giỗ nghĩa sĩ bên dòng sông Tiền

Ngay sau khi trận thủy chiến khép lại và cuộc sống thanh bình trở về trên những xóm làng ven sông Tiền, cư dân địa phương tại vùng Kim Sơn, Bình Đức đã tự nguyện lập các miếu thờ dọc bờ sông để hương khói cho những nghĩa sĩ Tây Sơn cùng đồng bào tử nạn. Hằng năm, cứ đến ngày 20 tháng Chạp âm lịch, các bậc cao niên trong làng lại chuẩn bị hương hoa, trà quả và bánh tét cổ truyền để cử hành nghi thức cúng tế bên bến nước Rạch Gầm.

Từ một nghi lễ tưởng niệm dân gian mộc mạc, truyền thống tri ân này ngày càng lan tỏa rộng khắp vùng hạ lưu sông Tiền. Kể từ ngày 20 tháng 01 năm 2005 — dịp kỷ niệm 220 năm chiến thắng và khánh thành quần thể Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút tại xã Kim Sơn huyện Châu Thành — lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút đã được tổ chức định kỳ hằng năm với quy mô trang trọng, kết hợp hài hòa giữa nghi thức lễ tân nhà nước với tập quán tín ngưỡng tri ân tiền nhân của cộng đồng Nam Bộ.

Tiêu chí bách khoa lễ hộiThông tin chuẩn xác của lễ hội Rạch Gầm Xoài MútÝ nghĩa lịch sử và văn hóa bản địa
Thời điểm tổ chức chính hộiTừ ngày 19 đến ngày 20 tháng Chạp âm lịch (và dịp 20/01 dương lịch)Kỷ niệm đúng thời khắc diễn ra trận quyết chiến mùa xuân năm 1785
Không gian hành lễ trung tâmẤp Đông, xã Kim Sơn huyện Châu Thành, sát bờ bắc sông TiềnTọa lạc ngay chính giữa đoạn sông lịch sử từ Rạch Gầm đến Xoài Mút
Đối tượng suy tôn và tưởng niệmAnh hùng Nguyễn Huệ, tướng sĩ Tây Sơn và nghĩa dân lục tỉnh Nam BộKhẳng định sức mạnh đại đoàn kết quân dân trong sự nghiệp giữ nước
Nghi thức Phần Lễ cốt lõiNghi lễ dâng hương tại tượng đài đồng, đọc diễn văn ôn lại truyền thốngGiáo dục đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần yêu chuộng hòa bình
Hoạt động Phần Hội tiêu biểuBiểu diễn Đờn ca tài tử, hội thi đua thuyền truyền thống, trò chơi dân gianTái hiện sinh động văn hóa sông nước miệt vườn vùng châu thổ sông Tiền
Cấp độ di sản gắn liềnTổ chức tại quần thể Di tích quốc gia đặc biệt xếp hạng năm 2014Bảo tồn ký ức lịch sử gắn với phát triển văn hóa cộng đồng bền vững

Thời gian và không gian văn hóa lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút

Điểm đặc sắc tạo nên sức cuốn hút riêng của lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút chính là sự giao hòa giữa thời điểm mở hội vào những ngày giáp Tết cổ truyền với không gian cảnh quan sông nước thoáng đãng. Toàn bộ các hoạt động nghi lễ đều diễn ra trên chính mảnh đất từng ghi dấu trận địa thủy quân Tây Sơn hơn hai trăm năm trước.

Thời khắc ngày hai mươi tháng Chạp rộn ràng

Khác với nhiều lễ hội xuân diễn ra sau Tết Nguyên đán, lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút được cử hành vào các ngày 19 và ngày 20 tháng Chạp âm lịch hằng năm (kết hợp chuỗi hoạt động kỷ niệm ngày 20 tháng 01 dương lịch). Đây là thời điểm tiết trời Nam Bộ bước vào những ngày cuối năm se lạnh, gió chướng từ biển Đông thổi dọc mặt sông Tiền gợi nhớ đúng điều kiện thủy văn đã giúp thủy quân Tây Sơn giành thắng lợi năm xưa.

Việc mở hội vào dịp hai mươi tháng Chạp mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc trong đời sống tinh thần của người dân vùng Châu Thành, Mỹ Tho. Trước khi đón mừng năm mới và rước ông bà tổ tiên về sum họp bên mâm cỗ Tết, người dân trong vùng cùng nhau hội tụ về khu di tích để thắp nén tâm nhang kính cẩn tưởng nhớ vị anh hùng áo vải Nguyễn Huệ cùng các bậc tiền hiền đã hy sinh giữ yên bờ cõi.

Cổng bờ sông mang dáng mái thuyền chiến cổ truyền dẫn vào không gian lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút bên dòng sông Tiền
Cổng bờ sông mang dáng mái thuyền chiến cổ truyền dẫn vào không gian lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút bên dòng sông Tiền

Không gian hành lễ uy nghiêm bên bờ sông Tiền

Không gian trung tâm của lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút trải rộng hơn hai hécta tại ấp Đông, xã Kim Sơn huyện Châu Thành, mở ra tầm nhìn khoáng đạt hướng thẳng ra mặt nước sông Tiền. Vào những ngày lễ hội, từ chiếc cổng tam quan bề thế thiết kế theo dáng mũi thuyền chiến cổ truyền cho đến trục thần đạo lát đá hoa cương đều được trang hoàng cờ phướn rực rỡ.

Điểm hội tụ linh thiêng nhất là quảng trường trung tâm, nơi đặt cụm tượng đài đồng Nguyễn Huệ cao hơn tám mét và nặng hai mươi tấn do nhà điêu khắc Nguyễn Hải sáng tác. Đặt trên bệ cao mô phỏng mũi chiến thuyền Tây Sơn rẽ sóng, cụm tượng khắc họa thần thái hiên ngang của vị thống soái Nguyễn Huệ hạ lệnh xuất kích cùng người chiến sĩ giương cung và người dân chài ghì chặt mái chèo. Xung quanh quảng trường là hệ thống Nhà trưng bày số 1, Nhà trưng bày số 2 và nếp nhà cổ Nam Bộ ba gian hai chái bằng gỗ căm xe rợp bóng cây xanh.

Hệ thống nghi thức truyền thống tại lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút

Cấu trúc của lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút được tổ chức chặt chẽ theo hai phần gắn kết hữu cơ gồm Phần Lễ trang nghiêm theo chuẩn mực tưởng niệm lịch sử và Phần Hội đậm đà bản sắc văn hóa miệt vườn sông nước. Từng nghi thức đều hướng tới mục tiêu tái hiện hào khí Tây Sơn và tôn vinh truyền thống đoàn kết quân dân.

Nghi lễ dâng hương tưởng niệm anh hùng Nguyễn Huệ

Phần Lễ mở màn vào buổi sáng ngày chính hội trong tiếng trống sấm, tiếng chiêng ngân vang trầm hùng khắp khuôn viên bờ bắc sông Tiền. Các đoàn đại biểu, bậc lão thành, học sinh sinh viên cùng đông đảo người dân trong trang phục chỉnh tề tập trung thành đội hình trang nghiêm trước sân lễ để rước vòng hoa tươi thắm lên lễ đài dưới chân tượng đài đồng Nguyễn Huệ.

Tiếp theo nghi thức dâng hoa là nghi lễ dâng hương thành kính trước lư hương đồng cỡ lớn đặt chính giữa trục thần đạo. Trong làn khói trầm hương quyện tỏa cùng gió sông Tiền, bài diễn văn tưởng niệm được xướng đọc trang trọng, ôn lại bối cảnh lịch sử đầu năm 1785 và thiên tài thao lược của Long Nhưỡng Tướng quân Nguyễn Huệ. Sau phút mặc niệm, từng đoàn người nối tiếp nhau thắp hương và tham quan Nhà trưng bày số 1 để chiêm ngưỡng bức tranh ghép gốm màu rộng năm mươi bảy mét vuông cùng hơn năm trăm hiện vật súng thần công, đạn đá, mỏ neo sắt trục vớt từ đáy sông.

Sôi nổi hội thi đua thuyền và đờn ca tài tử

Sau khi các nghi thức tưởng niệm khép lại, không gian lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút bừng lên sức sống rộn rã của Phần Hội truyền thống trải dài ra bờ kè sông Tiền. Hoạt động thu hút sự cổ vũ nồng nhiệt nhất của người dân đôi bờ là hội thi đua thuyền truyền thống trên đoạn sông lịch sử. Những chiếc xuồng, chiếc ghe thon dài — thừa hưởng kỹ nghệ đóng thuyền từ các làng nghề lâu đời như làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu — được các đội vận động viên điều khiển nhịp nhàng, vung mái dầm rẽ sóng lao nhanh trong tiếng trống thúc giục vang dội.

Bên trong khuôn viên khu di tích, nếp nhà cổ Nam Bộ ba gian hai chái dựng bằng bốn mươi tám cột gỗ căm xe trở thành sân khấu tâm tình của các câu lạc bộ nghệ thuật dân gian. Tại đây, các nghệ nhân ngân vang những bản Bắc hào hùng, những câu vọng cổ sâu lắng thuộc di sản hò Đồng Tháp và nghệ thuật Đờn ca tài tử bên dòng sông Tiền ca ngợi võ công Quang Trung. Xen kẽ với tiếng đờn lời ca là các màn biểu diễn múa lân sư rồng, võ cổ truyền Tây Sơn cùng các trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy và nhảy bao bố.

  • Nghi thức dâng hoa và dâng hương tưởng niệm: Cử hành trang trọng trước cụm tượng đài đồng nặng 20 tấn, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với anh hùng Nguyễn Huệ và nghĩa quân Tây Sơn.
  • Tham quan chuyên đề bảo tàng khảo cổ học thủy chiến: Thưởng lãm trực tiếp bức tranh ghép gốm màu 57 m², sa bàn điện tử và bộ sưu tập hơn 546 hiện vật vũ khí, mỏ neo chiến thuyền thế kỷ XVIII.
  • Giao lưu nghệ thuật Đờn ca tài tử và võ cổ truyền: Không gian sinh hoạt văn hóa dưới mái nhà cổ gỗ căm xe và sân lễ hội, kết nối âm nhạc di sản phương Nam với tinh thần thượng võ dân tộc.
  • Hoạt động thể thao sông nước và trò chơi dân gian: Tổ chức đua thuyền trên mặt sông Tiền cùng các hội thi kéo co, đẩy gậy, cờ tướng tạo không khí vui tươi mỗi dịp cuối năm.
Bức tranh ghép gốm màu rộng năm mươi bảy mét vuông tái hiện hào khí thủy chiến Tây Sơn bên trong Nhà trưng bày số 1 phục vụ người dân chiêm ngưỡng dịp lễ hội
Bức tranh ghép gốm màu rộng năm mươi bảy mét vuông tái hiện hào khí thủy chiến Tây Sơn bên trong Nhà trưng bày số 1 phục vụ người dân chiêm ngưỡng dịp lễ hội

Giá trị văn hóa lịch sử của lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút

Trải qua dòng chảy thời gian hơn hai thế kỷ, lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút không dừng lại ở một sự kiện kỷ niệm lịch sử thường niên mà đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần có sức lan tỏa sâu rộng. Lễ hội đóng vai trò cầu nối giữa quá khứ hào hùng với hiện tại đổi mới, giáo dục thế hệ trẻ về lòng yêu nước và khát vọng hòa bình nhân văn.

Biểu tượng đại đoàn kết và tinh thần yêu chuộng hòa bình

Giá trị cốt lõi xuyên suốt mọi nghi thức của lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút là bài học lịch sử vô giá về sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong trận quyết chiến mùa xuân năm 1785, chiến thắng không chỉ được quyết định bởi tài thao lược kiệt xuất của vị thống soái Nguyễn Huệ, mà còn nhờ sự đồng lòng tiếp sức về lương thảo, thuyền ghe và trí tuệ địa lý của hàng vạn cư dân bản địa vùng Mỹ Tho, Châu Thành.

Được tổ chức trong bối cảnh đất nước thanh bình, lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút luôn truyền tải thông điệp lịch sử nhân văn và tinh thần yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Việc ôn lại chiến công chống ngoại xâm năm xưa mang ý nghĩa tri ân sự hy sinh của tiền nhân, giáo dục ý thức bảo vệ chủ quyền Tổ quốc, đồng thời khép lại quá khứ để hướng tới tương lai hợp tác hữu nghị và hòa bình giữa các quốc gia Đông Nam Á.

Lan tỏa bản sắc văn hóa miệt vườn vùng sông Tiền

Về dự lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút tại vùng đất Kim Sơn, Vĩnh Kim thuộc huyện Châu Thành, người dân còn cảm nhận rõ sức sống trù phú của những miệt vườn cây ăn trái bốn mùa, nơi gắn liền với danh tiếng của thức quả đặc sản vú sữa Lò Rèn Vĩnh Kim ngọt thơm nức tiếng. Trong không gian văn hóa ẩm thực truyền thống dịp lễ Tết, những món ăn dân dã đậm hương vị phù sa như bún cá Châu Thành Tiền Giang hay sợi bánh dai thơm của món hủ tiếu Mỹ Tho từ lâu đã trở thành nét văn hóa khó quên.

Hành trình tìm hiểu văn hóa tinh thần vùng Châu Thành còn kết nối hài hòa với các di tích tín ngưỡng cổ kính lân cận như ngôi cổ tự chùa Sắc tứ Linh Thứu Châu Thành Tiền Giang. Nhằm gìn giữ và phổ biến chuẩn xác kho tàng tri thức về các lễ hội lịch sử và di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Đồng Tháp NSSC liên tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện, phục vụ hiệu quả nhu cầu tra cứu của cộng đồng.

Ngân vang giữa tiếng sóng vỗ bờ của dòng sông Tiền đỏ nặng phù sa mỗi độ xuân về, lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút mãi là ngọn lửa thiêng thắp sáng niềm tự hào dân tộc và lòng tri ân sâu sắc đối với anh hùng Nguyễn Huệ cùng nghĩa quân Tây Sơn. Sự hòa quyện giữa nghi thức tưởng niệm trang nghiêm và sức sống văn hóa miệt vườn đằm thắm đã đưa lễ hội trở thành điểm tựa tinh thần bất diệt trong lòng mỗi người con đất phương Nam.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Tháp

dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đồng Tháp.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất