Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút - Bản anh hùng ca bất diệt bên dòng sông Tiền

Tọa lạc uy nghiêm bên bờ bắc sông Tiền thuộc xã Kim Sơn, Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút là quần thể kiến trúc tưởng niệm chiến công thủy chiến vang dội mùa xuân năm 1785. Nơi đây lưu giữ cụm tượng đài đồng bề thế cùng hàng trăm cổ vật trục vớt từ lòng sông lịch sử.

NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Cổng tam quan mô phỏng mái thuyền chiến tại Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút

Giữa vùng miệt vườn cây trái trù phú thuộc hạ lưu châu thổ Cửu Long, Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút hiện lên như một bảo tàng lịch sử ngoài trời khắc ghi võ công giữ nước chói lọi thế kỷ XVIII. Trải rộng hơn hai héc-ta sát mép nước sông Tiền, công trình quy tụ đài tưởng niệm bằng đồng, hai nhà trưng bày khảo cổ và kiến trúc nhà cổ gỗ căm xe đặc trưng Nam Bộ.

Vị thế địa chiến lược của Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút

Tọa lạc ngay trên đoạn sông lịch sử từng diễn ra trận quyết chiến chiến lược của nghĩa quân Tây Sơn, không gian Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút thừa hưởng trọn vẹn địa thế tự nhiên hiểm yếu của vùng hạ lưu sông Tiền. Vị trí này không chỉ mang ý nghĩa tưởng niệm tại chỗ mà còn giúp người thưởng lãm hình dung trực quan về nghệ thuật lợi dụng địa hình sông rạch và thủy triều của cha ông.

Địa thế hiểm yếu nơi hai cửa sông giao hội

Về mặt địa lý hành chính, quần thể di tích nằm tại ấp Đông thuộc xã Kim Sơn huyện Châu Thành, cách trung tâm đô thị Mỹ Tho khoảng mười hai cây số về phía Tây theo tuyến đường tỉnh 864 chạy dọc bờ sông Tiền. Đoạn sông Tiền chảy qua khu vực từ Rạch Gầm (nay thuộc xã Kim Sơn) đến Xoài Mút (nay thuộc xã Bình Đức) có chiều dài khoảng bảy cây số, lòng sông mở rộng trên một cây số nhưng lại bị thu hẹp dòng chảy chính bởi sự hiện diện của dải đất cù lao xanh tươi giữa dòng.

Hai nhánh sông nhỏ Rạch Gầm và Xoài Mút đổ thẳng ra bờ bắc sông Tiền đóng vai trò như hai cánh cửa tự nhiên khóa chặt hai đầu đoạn sông cái, tạo thành nơi ẩn giấu lực lượng thủy binh kín đáo dưới những tán rừng bần, rừng dừa nước rậm rạp. Phía bờ nam đối diện trực tiếp với Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút là vùng đất cù lao Thới Sơn cùng hệ thống bãi bồi và lạch nước chằng chịt, cho phép bố trí các trận địa pháo binh tầm thấp tạo thành gọng kìm hỏa lực hai bên bờ. Trong tiến trình lịch sử hình thành dinh Trấn Định Mỹ Tho đại phố và vùng đất Sa Đéc Đông Khẩu Đạo, khúc sông từ Rạch Gầm đến Xoài Mút luôn được xem là yết hầu thủy đạo kiểm soát toàn bộ tuyến giao thương và quân sự từ miền Tây tiến về Mỹ Tho, Gia Định.

Thông số không gian và lịch sửDữ liệu ghi nhận tại Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài MútÝ nghĩa lịch sử và kiến trúc cảnh quan
Tọa độ hành chínhẤp Đông, xã Kim Sơn, huyện Châu Thành, ven trục đường tỉnh 864Nằm ngay trung tâm đoạn sông diễn ra trận thủy chiến năm 1785
Tổng diện tích khuôn viênHơn 2 ha (khoảng 20.000 m²) trải dài sát bờ bắc sông TiềnKhông gian mở kết nối trực tiếp mặt nước sông Tiền và vườn cây
Niên đại khánh thành khu tưởng niệmNgày 20 tháng 01 năm 2005 (kỷ niệm 220 năm chiến thắng)Công trình văn hóa trọng điểm tôn vinh võ công chống ngoại xâm
Xếp hạng di sản quốc giaDi tích Quốc gia năm 1992; Di tích Quốc gia đặc biệt năm 2014Khẳng định tầm vóc lịch sử đặc biệt xuất sắc của trận thủy chiến
Các hạng mục kiến trúc cốt lõiCổng tam quan, tượng đài đồng Nguyễn Huệ, 2 nhà trưng bày, nhà cổTổ hợp kiến trúc tưởng niệm kết hợp bảo tàng khảo cổ ngoài trời

Quá trình kiến tạo quần thể tưởng niệm bên dòng sông Tiền

Để ghi dấu chiến công hiển hách của dân tộc ngay trên mảnh đất từng thấm đẫm hào khí Tây Sơn, địa phương đã quy hoạch và khởi công xây dựng Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút trên diện tích hơn hai héc-ta ngay sát mép nước sông Tiền. Công trình được chính thức khánh thành vào ngày hai mươi tháng một năm hai ngàn không trăm linh năm, đúng vào dịp kỷ niệm hai trăm hai mươi năm ngày diễn ra trận thắng lịch sử, trở thành điểm nhấn kiến trúc văn hóa uy nghiêm bên dòng sông cái.

Tổng thể mặt bằng khu di tích được thiết kế theo trục thần đạo hướng thẳng ra mặt nước sông Tiền mênh mông, nơi hơn hai thế kỷ trước từng vang rền tiếng trống trận và hỏa pháo Tây Sơn. Mở đầu không gian là cổng tam quan bề thế mang dáng dấp mái thuyền chiến cổ truyền uốn cong vút lên bầu trời, hai bên cổng đặt đôi súng thần công bằng gang hướng nòng ra phía trước. Bước qua cổng chính là quảng trường lát đá rộng lớn rợp bóng cây xanh bản địa, dẫn lối tầm mắt người xem hội tụ về cụm tượng đài trung tâm và hệ thống các nhà trưng bày nằm cân xứng hai bên.

Quy hoạch kiến trúc tại Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút

Kiến trúc của Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ điêu khắc hoành tráng hiện đại với nghệ thuật kiến trúc dân gian truyền thống vùng đồng bằng sông Cửu Long. Từng hạng mục trong khuôn viên đều được tính toán kỹ lưỡng về tỷ lệ hình khối, chất liệu bền vững và chiều sâu biểu tượng lịch sử.

Tượng đài đồng Nguyễn Huệ uy nghiêm trên bệ thuyền chiến

Trái tim của toàn bộ quần thể kiến trúc là cụm tượng đài Nguyễn Huệ nằm uy nghi giữa quảng trường trung tâm, do nhà điêu khắc danh tiếng Nguyễn Hải dày công sáng tác. Toàn bộ phần tượng được đúc bằng đồng nguyên chất với tổng trọng lượng lên tới hai mươi tấn và chiều cao hơn tám mét, đặt trên một bệ tượng cao mô phỏng hình dáng mũi chiến thuyền Tây Sơn đang rẽ sóng lao về phía trước. Chân bệ tượng đồng thời được thiết kế tích hợp với cấu trúc mái vòm cách điệu hình cánh buồm căng gió của nhà trưng bày bên dưới, tạo nên một khối kiến trúc thống nhất, vươn cao đầy kiêu hãnh giữa nền trời xanh.

Bố cục điêu khắc của cụm tượng đài Nguyễn Huệ khắc họa sinh động ba hình tượng nhân vật tiêu biểu đại diện cho sức mạnh đại đoàn kết quân dân trong trận thủy chiến. Ở vị trí cao nhất nơi mũi thuyền là hình tượng vị thống soái trẻ tuổi Nguyễn Huệ trong tư thế đứng hiên ngang, tay trái chỉ thẳng về phía dòng sông Tiền để phát lệnh tổng công kích, tay phải nắm chặt đốc kiếm tuốt trần đầy uy lực. Phía bên phải là hình ảnh người chiến sĩ nghĩa quân Tây Sơn mình trần vạm vỡ đang giương cao cánh cung sẵn sàng nhả tên, còn phía bên trái là hình ảnh người dân chài địa phương rắn rỏi đang ghì chặt mái chèo điều khiển con thuyền vượt qua sóng dữ.

Cụm tượng đài đồng Nguyễn Huệ nặng hai mươi tấn uy nghiêm trên bệ thuyền chiến tại Rạch Gầm Xoài Mút
Cụm tượng đài đồng Nguyễn Huệ nặng hai mươi tấn uy nghiêm trên bệ thuyền chiến tại Rạch Gầm Xoài Mút

Hệ thống hai nhà trưng bày và ngôi nhà cổ Nam Bộ

Nằm ngay dưới phần bệ của cụm tượng đài trung tâm là không gian Nhà trưng bày số 1 có diện tích một trăm ba mươi lăm mét vuông, được thiết kế thông thoáng với hệ thống ánh sáng tự nhiên kết hợp đèn chiếu điểm tôn vinh các cổ vật. Cách đó không xa về phía bên phải khuôn viên là Nhà trưng bày số 2 rộng một trăm ba mươi hai mét vuông, nơi mở rộng chuyên đề giới thiệu các bộ sưu tập vũ khí, bản đồ tác chiến, sa bàn điện tử và các tư liệu thư tịch cổ viết về cuộc kháng chiến chống quân Xiêm.

Điểm xuyết nét trầm mặc giữa khuôn viên rợp bóng cây ăn trái là công trình nhà cổ Nam Bộ ba gian hai chái rộng hai trăm hai mươi lăm mét vuông, được phục dựng nguyên mẫu từ nếp nhà truyền thống phương Nam. Ngôi nhà kết cấu bằng hệ khung bốn mươi tám cột gỗ căm xe quý hiếm đặt trên chân tảng đá xanh, mái lợp ngói âm dương rêu phong, bên trong bài trí bộ trường kỷ, tủ thờ cẩn xà cừ, hoành phi câu đối và các nông cụ, ngư cụ sinh hoạt xưa. Sự hiện diện của nếp nhà cổ này tạo đối trọng hài hòa với khối tượng đài đồng hiện đại, giúp tái hiện chân thực không gian văn hóa bản địa của cư dân vùng Rạch Gầm đã góp sức cùng nghĩa quân làm nên chiến thắng.

  • Cổng tam quan và quảng trường lễ hội: Thiết kế mái cong mô phỏng mũi chiến thuyền cổ, kết nối trục đường hành lễ lát đá hoa cương dẫn thẳng đến chân đài tưởng niệm và lư hương đồng lớn.
  • Tổ hợp Nhà trưng bày số 1 và số 2: Tổng diện tích gần 270 m², ứng dụng nghệ thuật trưng bày bảo tàng học hiện đại với tủ kính bảo quản chuyên dụng, tranh gốm ghép màu và hệ thống tư liệu khoa học.
  • Không gian Nhà cổ Nam Bộ truyền thống: Kiến trúc gỗ căm xe 3 gian 2 chái điển hình của vùng châu thổ sông Tiền, nơi lưu giữ các hiện vật đời sống văn hóa nông nghiệp và sông nước thế kỷ XVIII - XIX.
  • Khu công viên bờ kè ven sông Tiền: Hành lang cảnh quan thoáng đãng sát mép nước sông Tiền, cho phép quan sát trực diện địa hình sông nước từ Rạch Gầm đến Xoài Mút và bờ cù lao đối diện.

Dấu ấn lịch sử tại Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút

Mỗi tấc đất và từng hiện vật được lưu giữ bên trong Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút đều gắn liền với một trong những trận thủy chiến oanh liệt nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam. Tại đây, bản lĩnh thiên tài quân sự của thủ lĩnh Tây Sơn cùng lòng yêu nước nồng nàn của nhân dân lục tỉnh Nam Bộ đã được khắc ghi vĩnh cửu.

Thế trận thủy chiến lừng lẫy mùa xuân năm Ất Tỵ

Vào giữa năm một ngàn bảy trăm tám mươi tư, lợi dụng sự cầu viện của thế lực Nguyễn Ánh, gần năm vạn quân Xiêm do hai tướng Chiêu Tăng và Chiêu Sương chỉ huy cùng ba trăm chiến thuyền đã tràn sang xâm lược vùng đất Gia Định, gây ra nhiều cảnh tàn phá nặng nề cho cư dân bản địa. Trước tình thế cấp bách đó, đầu năm một ngàn bảy trăm tám mươi lăm, vị anh hùng áo vải Hoàng đế Quang Trung Nguyễn Huệ khi ấy đang giữ chức Long Nhưỡng Tướng quân đã thống lĩnh đại quân Tây Sơn tiến vào Mỹ Tho, cùng sự phối hợp của các danh tướng kiệt xuất trong phong trào Tây Sơn như Bùi Thị Xuân và Trần Quang Diệu để hoạch định kế sách phá giặc.

Nhận thấy quân địch đóng tại căn cứ Trà Tân có quân số đông nhưng chủ quan kiêu ngạo, Nguyễn Huệ đích thân khảo sát địa hình và chọn khúc sông Tiền dài bảy cây số từ Rạch Gầm đến Xoài Mút làm quyết chiến điểm. Đêm mười chín rạng sáng ngày hai mươi tháng một năm một ngàn bảy trăm tám mươi lăm (tức ngày mười tháng Chạp năm Giáp Thìn), nhân lúc nước thủy triều rút mạnh và gió chướng thổi ngược dòng, quân Tây Sơn dùng kế nghi binh nhử toàn bộ đoàn thuyền chiến của quân Xiêm lọt trọn vào trận địa mai phục. Hai đội thủy binh tinh nhuệ từ hai nhánh sông Rạch Gầm và Xoài Mút bất ngờ lao ra chặn đứt đường tiến lẫn đường lui, kết hợp cùng hỏa lực đại bác từ hai bờ Kim Sơn và cù lao Thới Sơn bắn chéo cánh sẻ, làm nên chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút vang dội chỉ trong một buổi sáng, giữ vững chủ quyền lãnh thổ phương Nam.

Tranh ghép gốm và sưu tập vũ khí trục vớt dưới sông

Bước vào không gian nội thất của Nhà trưng bày số 1 và Nhà trưng bày số 2, điểm nhấn nghệ thuật thị giác đầu tiên thu hút người xem là bức tranh ghép gốm màu rộng năm mươi bảy mét vuông chạy dọc hai bức tường cao phía trên. Tác phẩm hội họa gốm sứ này được ghép tỉ mỉ từ hàng ngàn viên gạch gốm nung tráng men thủ công, tái hiện bốn chương sử thi hào hùng từ quá trình cư dân Việt khẩn hoang lập ấp nơi châu thổ Cửu Long, khí thế sục sôi của trận thủy chiến Rạch Gầm – Xoài Mút đến khúc ca khải hoàn thanh bình trên dòng sông Tiền.

Phía dưới bức tranh gốm là hệ thống hơn năm trăm bốn mươi sáu hiện vật gốc quý giá, phần lớn được trục vớt trực tiếp từ lòng sông Tiền tại khu vực trận địa xưa qua nhiều đợt khảo cổ dưới nước. Nổi bật nhất trong sưu tập là những khẩu súng thần công cổ bằng gang và bằng đồng, những chiếc mỏ neo sắt khổng lồ của chiến thuyền thế kỷ XVIII, cùng hàng trăm quả đạn đại bác bằng đá, bằng gang, gươm đao, giáo mác, chông sắt ba cạnh và mảnh gốm sứ sinh hoạt. Những hiện vật nhuốm màu trầm tích đáy sông này là bằng chứng vật chất xác thực phản ánh quy mô khốc liệt cũng như trình độ chế tạo hỏa khí, đóng thuyền chiến vượt trội của quân đội Tây Sơn.

Không gian bên trong Nhà trưng bày số 1 với bức tranh ghép gốm màu và tủ kính lưu giữ hiện vật
Không gian bên trong Nhà trưng bày số 1 với bức tranh ghép gốm màu và tủ kính lưu giữ hiện vật
Nhóm hiện vật bảo tàngSố lượng và chất liệu tiêu biểu tại nhà trưng bàyGiá trị khảo cổ và minh chứng lịch sử
Sưu tập hỏa khí và đạn dượcSúng thần công bằng gang, đồng; đạn đại bác bằng đá xanh và gang đúcMinh chứng cho sức mạnh hỏa lực pháo binh Tây Sơn khóa chặt hai bờ sông
Bạch binh và vũ khí lạnhGươm, đao, giáo, mác, mũi lao, chông sắt ba cạnh trục vớt dưới sôngPhản ánh các cuộc giáp lá cà quyết liệt trên mặt nước của thủy quân
Trang bị chiến thuyền cổMỏ neo sắt cỡ lớn, dây xích sắt, mảnh ván thuyền gỗ sao cổXác định vị trí các chiến thuyền bị đánh đắm ngay tại đoạn Rạch Gầm
Tác phẩm tranh ghép gốm màuDiện tích 57 m² ghép từ gốm men thủ công tại Nhà trưng bày số 1Tái hiện trực quan toàn cảnh bối cảnh lịch sử và diễn biến trận đánh

Giá trị di sản của Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút

Trải qua hơn hai thế kỷ kể từ mùa xuân lịch sử năm 1785, Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút ngày nay không chỉ là một bảo tàng sống động về nghệ thuật quân sự thủy chiến Việt Nam mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, giáo dục truyền thống nhân nghĩa và tinh thần yêu chuộng hòa bình của dân tộc.

Vị thế Di tích Quốc gia đặc biệt bên bờ sông Tiền

Với những giá trị lịch sử, quân sự và khảo cổ học đặc sắc, địa điểm diễn ra trận thủy chiến bên bờ sông Tiền đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia từ ngày hai mươi tháng mười hai năm một ngàn chín trăm chín mươi hai. Đến ngày ba mươi mốt tháng mười hai năm hai ngàn không trăm mười bốn, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2408/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút là Di tích Quốc gia đặc biệt, đưa quần thể này vào danh mục những di sản văn hóa lịch sử quan trọng bậc nhất cả nước.

Danh hiệu Di tích Quốc gia đặc biệt khẳng định tầm vóc của chiến công bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ Đàng Trong cuối thế kỷ XVIII, đồng thời đặt ra chuẩn mực nghiêm ngặt trong bảo tồn cảnh quan đôi bờ sông Tiền và khu vực lòng sông lưu giữ hiện vật khảo cổ. Tinh thần cốt lõi được truyền tải xuyên suốt tại khu di tích là truyền thống nhân nghĩa, ý chí tự cường bảo vệ độc lập nhưng luôn khép lại quá khứ, trân trọng hòa bình và vun đắp tình hữu nghị giữa các quốc gia Đông Nam Á.

Không gian lễ hội và bảo tồn ký ức

Hàng năm, cứ vào dịp kỷ niệm ngày chiến thắng (ngày hai mươi tháng một dương lịch và dịp tháng Chạp âm lịch), tại khuôn viên di tích lại diễn ra lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút với quy mô trang trọng, thu hút đông đảo nhân dân và giới nghiên cứu sử học về dâng hương tưởng niệm. Bên cạnh phần lễ thành kính tri ân anh hùng Nguyễn Huệ cùng các tướng sĩ Tây Sơn và nghĩa dân địa phương, phần hội còn tái hiện không gian văn hóa sông nước qua các buổi biểu diễn hò Đồng Tháp và nghệ thuật Đờn ca tài tử bên dòng sông Tiền dưới mái nhà cổ Nam Bộ, cùng hội thi đua thuyền truyền thống trên mặt sông.

Hành trình tìm hiểu Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút tại vùng đất Châu Thành còn gắn liền với bức tranh văn hóa tâm linh và nông nghiệp trù phú của địa phương. Xung quanh vành đai di tích là những miệt vườn cây ăn trái bốn mùa xanh tốt, nơi khai sinh giống vú sữa Lò Rèn Vĩnh Kim ngọt lành nổi tiếng khắp Nam Kỳ lục tỉnh, thức quà ẩm thực dân dã bún cá Châu Thành Tiền Giang đậm đà hương vị đồng quê, cùng ngôi cổ tự chùa Sắc tứ Linh Thứu Châu Thành Tiền Giang mang đậm dấu ấn Phật giáo phương Nam. Nhằm lưu giữ và phổ biến có hệ thống những tư liệu lịch sử chính thống cùng kho tàng di sản văn hóa vùng sông Tiền, cổng thông tin Đồng Tháp NSSC liên tục cập nhật các công trình biên khảo bách khoa chuẩn xác, góp phần đưa ký ức lịch sử hào hùng đến gần hơn với cộng đồng.

  • Giá trị lịch sử và nghệ thuật quân sự: Lưu giữ nguyên vẹn hiện trường địa lý và hiện vật khảo cổ của trận thủy chiến tiêu biểu cho nghệ thuật phục kích đường sông Việt Nam thế kỷ XVIII.
  • Giá trị kiến trúc và mỹ thuật điêu khắc: Kết hợp hài hòa giữa cụm tượng đài đồng nặng 20 tấn của nhà điêu khắc Nguyễn Hải, tranh gốm 57 m² và kiến trúc nhà cổ gỗ căm xe Nam Bộ.
  • Giá trị giáo dục và văn hóa cộng đồng: Là địa chỉ đỏ giáo dục lòng yêu nước, tinh thần yêu chuộng hòa bình và là trung tâm tổ chức lễ hội truyền thống gắn với nghệ thuật Đờn ca tài tử.

Soi bóng uy nghiêm xuống dòng sông Tiền đỏ nặng phù sa suốt hơn hai thế kỷ qua, Khu di tích Chiến thắng Rạch Gầm Xoài Mút mãi là biểu tượng bất diệt cho trí tuệ quân sự thiên tài và sức mạnh đoàn kết của dân tộc Việt Nam. Giữa nhịp sống thanh bình của những miệt vườn cây trái Kim Sơn hôm nay, tiếng sóng vỗ bờ nơi bến nước Rạch Gầm vẫn như ngân vang bản hùng ca mùa xuân năm Ất Tỵ, nhắc nhở hậu thế luôn trân quý nền hòa bình và gìn giữ trọn vẹn di sản cha ông trao truyền.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Tháp

dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Tháp.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất