Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc - Không gian tri ân bậc đại nho yêu nước giữa lòng đất sen hồng

Tọa lạc tại phường 4, thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp, Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc là công trình lịch sử văn hóa cấp quốc gia đặc biệt tưởng niệm thân phụ Chủ tịch Hồ Chí Minh, kết tinh lòng tri ân sâu sắc của nhân dân miền Nam đối với vị Phó bảng thanh liêm.

NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Cổng tam quan lợp ngói đỏ truyền thống dẫn vào Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc tại thành phố Cao Lãnh

Giữa lòng đô thị Cao Lãnh hiền hòa bên dòng sông Tiền nặng phù sa, Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc tỏa bóng mát thanh bình như biểu tượng thiêng liêng của đạo lý uống nước nhớ nguồn và tình cảm Bắc – Nam một nhà. Nơi đây không chỉ là chốn an nghỉ vĩnh hằng của vị đại nho thanh liêm từng dành những năm cuối đời bốc thuốc cứu người, mà còn là quần thể kiến trúc nghệ thuật kết tinh hình tượng hoa sen thuần khiết.

Bối cảnh lịch sử và quá trình kiến tạo Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc

Sự hình thành của Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc bắt nguồn từ mối nhân duyên lịch sử sâu nặng giữa bậc sĩ phu xứ Nghệ với mảnh đất và con người làng Hòa An, quận Cao Lãnh xưa. Trải qua gần một thế kỷ từ ngôi mộ đất đơn sơ đến quần thể di sản quy mô gần mười hécta, công trình là kết tinh của lòng dân Nam Bộ đối với thân phụ vị lãnh tụ dân tộc.

Những năm tháng Cụ Phó bảng gắn bó cùng làng Hòa An

Sau khi đỗ Phó bảng tại khoa thi Hội năm Tân Sửu (1901) dưới triều Nguyễn và một thời gian ngắn làm quan Tri huyện Bình Khê, nhà nho Nguyễn Sinh Sắc đã từ quan, quyết chí lên đường vào phương Nam để tìm hiểu đời sống nhân dân và kết giao với các sĩ phu yêu nước. Từ khoảng năm 1917, bước chân của Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đã in dấu khắp lục tỉnh Nam Kỳ trước khi dừng chân lâu dài tại làng Hòa An thuộc tỉnh Sa Đéc xưa (nay thuộc thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp).

Tại làng Hòa An trù phú bên dòng sông Tiền, cụ mở hiệu thuốc Đông y, vừa xem mạch kê đơn miễn phí cho bà con nghèo khổ, vừa đàm đạo văn chương và truyền bá tư tưởng yêu nước thương dân cho thế hệ thanh niên địa phương. Cuối tháng Mười Một năm 1929 (tức ngày 27 tháng 10 năm Kỷ Sửu), cụ lâm bệnh nặng và trút hơi thở cuối cùng tại làng Hòa An. Thương tiếc bậc túc nho đức độ, bà con nhân dân trong làng cùng các vị bô lão đã đứng ra lo liệu tang lễ chu đáo và an táng cụ tại khu đất bên cạnh chùa Hòa Long.

Nhân dân Cao Lãnh bảo vệ ngôi mộ trong kháng chiến

Trong suốt hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ kéo dài ba mươi năm, phần mộ của Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc tại Cao Lãnh luôn là mục tiêu dòm ngó và tìm cách xâm hại của bộ máy chính quyền đối phương. Tuy nhiên, bằng tình cảm kính trọng sâu sắc đối với thân phụ của Chủ tịch Hồ Chí Minh và lòng trung thành tuyệt đối với cách mạng, Đảng bộ, quân và dân tỉnh Kiến Phong (Đồng Tháp) đã bất chấp hiểm nguy để bảo vệ nguyên vẹn ngôi mộ qua bom đạn chiến tranh.

Vào những dịp lễ Tết cổ truyền và ngày giỗ hằng năm, dù đồn bốt địch đóng sát bên cạnh, người dân làng Hòa An vẫn bí mật thay nhau dọn cỏ, đắp đất, thắp hương và đặt những bó hoa sen tươi thắm lên mộ cụ. Năm 1954, trước khi lên đường tập kết ra Bắc tại bến phà Cao Lãnh, các cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam đã tề tựu bên phần mộ Cụ Phó bảng để tuyên thệ quyết tâm hoàn thành sự nghiệp thống nhất non sông. Sự che chở kiên cường của nhân dân địa phương đã tạo tiền đề quan trọng để kiến tạo nên Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc bề thế ngay sau ngày đất nước hòa bình.

Quá trình xây dựng và mở rộng quần thể sau năm 1975

Ngay sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng vào mùa xuân năm 1975, Tỉnh ủy và Ủy ban Nhân dân tỉnh Đồng Tháp đã quyết định khởi công xây dựng khu lăng mộ Cụ Phó bảng với quy mô trang trọng. Công trình khởi công vào ngày 22 tháng 8 năm 1975 trên diện tích ban đầu khoảng ba phẩy sáu hécta, do kiến trúc sư Hồ Thiệu Trị trực tiếp thiết kế kiến trúc và khánh thành vào ngày 13 tháng 02 năm 1977. Với giá trị lịch sử – văn hóa tiêu biểu, ngày 09 tháng 4 năm 1992, Bộ Văn hóa – Thông tin đã công nhận nơi đây là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Đến năm 2010, nhằm tái hiện toàn diện bối cảnh lịch sử những năm tháng Cụ Phó bảng sống tại Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp đã triển khai dự án mở rộng tổng diện tích Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc lên hơn chín hécta, bổ sung đền thờ và khu vực phục dựng không gian làng Hòa An xưa. Đặc biệt, vào năm 2025, quần thể di tích này đã vinh dự được Thủ tướng Chính phủ quyết định xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định tầm vóc của một công trình văn hóa tiêu biểu bậc nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Mốc thời gianSự kiện lịch sử và kiến trúc trọng đạiÝ nghĩa đối với Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc
Năm 1917 – 1929Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc đến cư ngụ, bốc thuốc và hoạt động tại làng Hòa AnKhởi nguồn mối gắn kết lịch sử máu thịt giữa thân phụ Bác Hồ và nhân dân Cao Lãnh
Ngày 27/10 Kỷ Sửu (1929)Cụ Phó bảng qua đời và được nhân dân làng Hòa An an táng trọng thểHình thành ngôi mộ lịch sử được đồng bào bảo vệ suốt hai cuộc kháng chiến
Tháng 8/1975 – Tháng 2/1977Khởi công và khánh thành cụm kiến trúc vòm mộ cánh sen và hồ sen ngôi saoĐịnh hình ngôn ngữ kiến trúc hiện đại kết hợp biểu tượng văn hóa truyền thống
Ngày 09/04/1992Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc giaKhẳng định giá trị bảo tồn di sản cấp quốc gia tại trung tâm tỉnh Đồng Tháp
Giai đoạn 2010 – 2025Mở rộng diện tích lên hơn 9 hécta, phục dựng làng Hòa An và đón bằng Di tích quốc gia đặc biệtHoàn thiện quần thể bách khoa văn hóa, lịch sử và giáo dục truyền thống

Quy hoạch tổng thể và kiến trúc tại Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc

Điểm làm nên sức cuốn hút đặc biệt của Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc chính là ngôn ngữ kiến trúc giàu tính biểu tượng, nơi từng đường nét hình khối bê tông, mặt đá hoa cương và mặt nước hồ sen đều hàm chứa triết lý nhân sinh sâu sắc. Toàn bộ quần thể được chia thành bốn phân khu chức năng hài hòa giữa không gian tưởng niệm trang nghiêm và cảnh quan sinh thái miệt vườn sông nước.

Kiến trúc vòm mộ cánh sen trắng và hồ sen ngôi sao

Tâm điểm kiến trúc của toàn bộ Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc là khu lăng mộ Cụ Phó bảng, một tác phẩm điêu khắc kiến trúc độc đáo do kiến trúc sư Hồ Thiệu Trị sáng tạo. Khác với kiểu lăng mộ cổ truyền khép kín, phần mái che mộ được tạo hình như một cánh hoa sen trắng khổng lồ xòe ngược hướng ra phía trước với độ cao hơn sáu mét rưỡi, vươn ra đón ánh nắng mặt trời phương Nam. Trên đỉnh vòm cánh sen là chín đầu đao cách điệu hình rồng vươn lên mạnh mẽ, tượng trưng cho hình ảnh nhân dân chín nhánh sông Cửu Long của vùng đất Nam Bộ luôn dang rộng vòng tay ôm ấp, che chở và bảo vệ người chí sĩ yêu nước quê hương xứ Nghệ.

Bên dưới vòm mộ cánh sen thanh thoát, ngôi mộ của cụ được ốp đá hoa cương màu sẫm bóng trang trọng, đặt trên nền đá trắng rộng lớn. Phía trên mộ là đỉnh trầm bằng đá cẩm thạch trắng lấy từ núi đá Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng), phía sau là bức phù điêu chạm nổi các họa tiết hoa sen và trống đồng Đông Sơn. Ngay phía trước khu mộ là hồ nước rộng lớn được thiết kế theo hình ngôi sao năm cánh, từ chính giữa lòng hồ vươn lên một đài hoa sen trắng bằng bê tông cao gần bảy mét, biểu trưng cho cuộc đời thanh bạch của Cụ Phó bảng và sự tỏa sáng của tư tưởng Hồ Chí Minh.

Công trình vòm mộ cánh sen trắng cách điệu uy nghiêm che chở phần mộ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc
Công trình vòm mộ cánh sen trắng cách điệu uy nghiêm che chở phần mộ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc

Không gian nhà trưng bày cuộc đời Cụ Phó bảng yêu nước

Nằm kế bên trục cảnh quan trung tâm của Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc là cụm nhà trưng bày chuyên đề được xây dựng khang trang theo kiến trúc truyền thống lợp ngói đỏ, chia thành nhiều phòng trưng bày liên hoàn theo trình tự biên niên sử. Tại đây, hàng trăm bức ảnh tư liệu quý hiếm, bản sao sắc phong, văn bia, hiện vật gốc và mô hình sa bàn đã tái hiện chân thực hành trình cuộc đời của Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc qua bốn giai đoạn lớn: quê hương và gia đình tại làng Sen thuộc Khu di tích Kim Liên (Nghệ An); chặng đường khổ học đỗ đạt tại kinh đô Huế; quá trình từ quan vào Nam hoạt động yêu nước; và những năm tháng gắn bó sâu nặng với nhân dân Hòa An – Cao Lãnh.

Đặc biệt, không gian trưng bày dành một vị trí trang trọng để giới thiệu ảnh hưởng to lớn của người cha Nguyễn Sinh Sắc đối với việc hình thành nhân cách, đạo đức và chí hướng cứu nước của người con Nguyễn Tất Thành. Những câu răn dạy bất hủ của cụ được khắc trang trọng trên vách gỗ, giúp người xem thấu hiểu cốt cách thanh cao của một bậc đại nho luôn đặt lợi ích của dân nghèo lên trên bả vinh hoa phú quý.

Công trình Nhà sàn Bác Hồ giữa lòng đất Nam Bộ

Một hạng mục mang ý nghĩa tình cảm đặc biệt sâu sắc trong khuôn viên Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc là công trình Nhà sàn Bác Hồ cùng khu vườn cây, ao cá được phục dựng theo nguyên mẫu tỷ lệ một – một từ Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch (Hà Nội). Công trình được khởi dựng nhằm đáp ứng lòng mong mỏi của đồng bào miền Nam và người dân Đồng Tháp chưa có điều kiện ra thăm Thủ đô, đồng thời mang ý nghĩa tâm linh sâu nặng là đưa hình ảnh người con hiếu thảo trở về sum họp bên cạnh người cha kính yêu nơi đất phương Nam.

Ngôi Nhà sàn Bác Hồ được làm hoàn toàn bằng gỗ quý với hai tầng giản dị: tầng dưới để thoáng làm nơi hội họp và tiếp khách với bộ bàn ghế tre mộc mạc, tầng trên gồm hai phòng nhỏ là phòng làm việc và phòng nghỉ ngơi với chiếc giường đơn, máy đánh chữ, chiếc quạt lá cọ và kệ sách quen thuộc. Phía trước nhà sàn là mặt ao phẳng lặng thả cá và xung quanh trồng đầy các loài cây ăn quả đặc trưng của cả ba miền Bắc – Trung – Nam như vú sữa miền Nam, bưởi, cam, rặng dâm bụt và hàng tre xanh mát.

Ngôi Nhà sàn Bác Hồ bằng gỗ mộc mạc phục dựng theo tỷ lệ nguyên mẫu tại Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc
Ngôi Nhà sàn Bác Hồ bằng gỗ mộc mạc phục dựng theo tỷ lệ nguyên mẫu tại Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc

Không gian làng Hòa An xưa bên trong Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc

Không dừng lại ở một khu lăng mộ tưởng niệm tĩnh tại, đợt mở rộng quy hoạch đã mang đến cho Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc một bảo tàng văn hóa dân tộc học ngoài trời sống động thông qua việc tái hiện nguyên bản không gian làng Hòa An xưa đầu thế kỷ hai mươi. Phân khu này giúp thế hệ hôm nay cảm nhận trọn vẹn môi trường lịch sử – văn hóa đã nuôi dưỡng và che chở Cụ Phó bảng trong những năm cuối đời.

Phục dựng nếp nhà truyền thống và tiệm thuốc bắc Hòa An

Bước qua chiếc cầu gỗ bắc ngang con rạch nhỏ rợp bóng dừa nước, khu vực không gian làng Hòa An xưa mở ra với diện tích hơn hai phẩy hai hécta, quy tụ những ngôi nhà cổ truyền thống đặc trưng của vùng sông nước Tiền Giang – Sa Đéc những năm 1920 – 1930. Nổi bật trong quần thể là các kiểu kiến trúc nhà chữ Đinh, nhà bát dần, nhà xếp đọi, nhà sàn truyền thống của các gia đình từng cưu mang Cụ Phó bảng như ngôi nhà của ông Chánh tổng Lê Văn Thực, nhà ông Hương bộ Nguyễn Văn Trọng hay ngôi nhà của ông Năm Giáo nơi cụ từng ở và dạy học.

Ngay tại trục đường làng lát gạch tàu rêu phong, tiệm thuốc bắc Hòa An cùng các dãy phố cổ bán vải vóc, nông cụ, lò rèn và bến nước con đò được phục dựng tỉ mỉ đến từng chiếc tủ thuốc gỗ nhiều ngăn, chiếc cân tiểu ly và thuyền tán thuốc bằng đồng. Trong không gian mộc mạc ấy, âm thanh ngân nga của các nghệ nhân trình diễn hò Đồng Tháp và nghệ thuật Đờn ca tài tử bên dòng sông Tiền vào những dịp sinh hoạt văn hóa càng làm sống dậy hồn cốt chân phương, hào sảng của một ngôi làng cổ Nam Bộ giàu truyền thống yêu nước.

Hệ thống cây cổ thụ quý hiếm và kỷ vật lịch sử

Bên cạnh các công trình kiến trúc xây dựng và phục dựng, khuôn viên Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc còn được ví như một khu vườn thực vật quý giá, nơi hội tụ hàng trăm loài cây cảnh, hoa lan và cây cổ thụ do các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước cùng đồng bào khắp mọi miền Tổ quốc gửi tặng để trồng lưu niệm. Ngay phía bên trái phần mộ Cụ Phó bảng là cây khế gần ba trăm tuổi có dáng thế cổ kính, cành lá xum xuê tỏa bóng mát quanh năm; trong khi phía bên phải mộ là cây sộp hơn ba trăm tuổi với bộ rễ chùm khổng lồ bám chặt vào lòng đất mẹ, biểu trưng cho sức sống trường tồn của dân tộc.

Mỗi gốc cây, phiến đá trong khu di tích đều gắn liền với những câu chuyện lịch sử giàu cảm xúc về tình nghĩa đồng bào Bắc – Nam. Tại khu vực nhà lưu niệm, du khách còn được chiêm ngưỡng những kỷ vật gắn bó mật thiết với sinh hoạt thường ngày của Cụ Phó bảng như chiếc bộng cây sao rỗng ruột cụ dùng đựng gạo, bộ ván ngựa gỗ cụ nằm nghỉ, chiếc đĩa đèn dầu mù u cùng những trang y án viết tay bằng chữ Hán ghi lại các phương thuốc Nam trị bệnh cứu người nghèo vùng đất Cao Lãnh.

  • Cụm kiến trúc Vòm mộ và Đài sen: Gồm vòm mộ cánh sen trắng chín đầu rồng, mộ đá hoa cương, đỉnh trầm đá núi đá Ngũ Hành Sơn và hồ sao năm cánh với đài sen trắng cao 6,5m.
  • Cụm Đền thờ và Nhà trưng bày: Không gian thờ tự trang nghiêm và hệ thống trưng bày hàng trăm tư liệu, hiện vật về thân thế, sự nghiệp Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc.
  • Cụm Nhà sàn Bác Hồ: Phục dựng nguyên mẫu tỷ lệ 1:1 ngôi Nhà sàn Bác Hồ, vườn cây ăn trái và ao cá tại Hà Nội ngay giữa lòng thành phố Cao Lãnh.
  • Không gian làng Hòa An xưa: Tái hiện sinh động các ngôi nhà chữ Đinh, nhà bát dần, nhà xếp đọi, tiệm thuốc Đông y và cảnh quan rạch nước thôn quê Nam Bộ đầu thế kỷ XX.
  • Hệ thống cây di sản lưu niệm: Nổi bật với cây khế gần ba trăm tuổi, cây sộp hơn ba trăm tuổi và hàng trăm gốc cây quý do nhân dân các tỉnh thành cung tiến.

Giá trị văn hóa và di sản của Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc

Trải qua gần nửa thế kỷ kể từ ngày khánh thành công trình lăng mộ kiên cố, Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc đã vượt lên trên ý nghĩa của một công trình kiến trúc tưởng niệm đơn thuần để trở thành biểu tượng văn hóa, tâm linh và giáo dục truyền thống cốt lõi của tỉnh Đồng Tháp cũng như toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Nghi thức lễ giỗ Cụ Phó bảng hằng năm tại Cao Lãnh

Hằng năm, cứ vào các ngày 25, 26 và 27 tháng Mười âm lịch, Đảng bộ, chính quyền và hàng vạn người dân khắp các tỉnh thành lại thành kính hướng về Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc để tham dự Lễ giỗ Cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc. Đây là một trong những sự kiện văn hóa – tín ngưỡng trọng đại bậc nhất của tỉnh Đồng Tháp, được tổ chức trang nghiêm theo nghi thức lễ hội truyền thống kết hợp phần hội văn hóa dân gian đặc sắc. Phần lễ bao gồm nghi thức rước phẩm vật từ các xã phường về đền thờ, lễ dâng hương, dâng hoa sen, dâng phẩm vật nông sản bản địa và đọc văn tế ca ngợi công đức của vị đại nho yêu nước thương dân.

Phần hội diễn ra sôi nổi trong toàn bộ khuôn viên di tích và không gian làng Hòa An xưa với các hoạt động tái hiện chợ quê, hội thi trạng nguyên, viết thư pháp chữ Quốc ngữ và chữ Hán, biểu diễn đờn ca tài tử và giới thiệu văn hóa ẩm thực từ sen như cơm gói lá sen Đồng Tháp. Sự kiện lễ giỗ hằng năm cùng với kỳ Lễ hội Sen Đồng Tháp đã góp phần tôn vinh vẻ đẹp thanh cao của loài quốc hoa gắn liền với cốt cách Cụ Phó bảng và quê hương Bác Hồ.

Biểu tượng giáo dục truyền thống hiếu học vùng đất sen hồng

Không chỉ là điểm tựa tâm linh của cộng đồng cư dân địa phương, Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc còn là trường học lịch sử lớn nuôi dưỡng tinh thần hiếu học, trọng hiền tài và lòng nhân ái cho các thế hệ học sinh, sinh viên. Ngay tại khu di tích, Quỹ Khuyến học Nguyễn Sinh Sắc của tỉnh Đồng Tháp đã được thành lập và duy trì hoạt động hiệu quả suốt nhiều thập niên qua, trao tặng hàng vạn suất học bổng tiếp sức cho những học sinh nghèo vượt khó học giỏi trên khắp địa bàn tỉnh, nối dài tâm nguyện khai dân trí và nâng đỡ người nghèo của Cụ Phó bảng năm xưa.

Trong định hướng bảo tồn và phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt, công tác số hóa tư liệu hiện vật, chăm sóc cảnh quan sinh thái và bảo dưỡng định kỳ các công trình gỗ truyền thống đang được tỉnh Đồng Tháp thực hiện bài bản. Nhằm cung cấp nguồn dữ liệu chuẩn xác về lịch sử và văn hóa địa phương, chuyên trang Đồng Tháp NSSC liên tục cập nhật các chuyên khảo bách khoa về hệ thống di sản, danh nhân và bản sắc văn hiến của vùng đất sen hồng.

Sừng sững giữa lòng thành phố Cao Lãnh với sắc trắng tinh khôi của cánh sen vươn cao trên nền trời phương Nam, Khu di tích Nguyễn Sinh Sắc mãi mãi là biểu tượng bất diệt của lòng tri ân, đạo lý hiếu nghĩa và tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Mỗi bước chân tìm về bên vòm mộ cánh sen và nếp làng Hòa An cổ kính đều khơi dậy trong lòng người Việt niềm tự hào sâu sắc về cội nguồn văn hiến và tấm gương đạo đức sáng ngời của bậc tiền nhân.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Tháp

dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Tháp.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất