Lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định - Khí phách Bình Tây bất diệt nơi đất Gò Công
NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Giữa mạch nguồn văn hiến hào sảng của miền hạ lưu sông Tiền, lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định hiện diện như một thiết chế tín ngưỡng cộng đồng tiêu biểu khắc họa đạo lý uống nước nhớ nguồn. Được cử hành trang trọng vào ngày 20 tháng 8 dương lịch tại quần thể di tích Gò Công và Gia Thuận, sự kiện tôn vinh trọn vẹn sự nghiệp mở đất lập đồn điền cùng khí tiết bất khuất của bậc Bình Tây Đại Nguyên Soái.
Căn nguyên lịch sử hình thành lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định
Sự hình thành và duy trì bền bỉ của lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định suốt hơn một thế kỷ rưỡi qua bắt nguồn từ lòng kính ngưỡng sâu sắc của nhân dân Nam Bộ đối với cuộc đời, nhân cách và sự hy sinh cao cả của vị thủ lĩnh nghĩa quân giữa thế kỷ XIX. Lễ hội là sự kết tinh giữa chính sử hào hùng và tín ngưỡng thờ cúng tiền nhân của cư dân vùng ven biển Đông.
Công đức khẩn hoang và ngọn cờ nghĩa Bình Tây
Danh tướng Trương Định sinh năm 1820 tại làng Tư Cung, phủ Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi trong một gia đình võ tướng giàu truyền thống yêu nước. Năm 1844, ông theo cha là Lãnh binh Trương Cầm vào trấn nhậm vùng Gia Định và kết duyên cùng bà Lê Thị Thưởng tại đất Gò Công. Nhận thấy vùng đất ven biển Gò Công nhiều nơi còn hoang hóa, năm 1854, hưởng ứng chính sách khẩn hoang của triều đình, ông đã đứng ra chiêu mộ dân nghèo lập đồn điền Gia Thuận, đào kênh dẫn ngọt, đắp đập ngăn mặn, biến vùng đất rừng sác hoang vu thành những cánh đồng trù phú và được phong chức Quản cơ đồn điền.
Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Gia Định năm 1859 và triều đình ký Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862 nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ, Quản cơ Trương Định đã đứng trước lựa chọn lịch sử đầy bi tráng. Giữa một bên là lệnh bãi binh của triều đình và một bên là lòng dân tha thiết gìn giữ đất đai tổ tiên, ông đã thuận theo ý nguyện của nhân dân và các sĩ phu yêu nước do tướng Phan Lương Trực đại diện làm lễ suy tôn chức danh Bình Tây Đại Nguyên Soái tại Gò Công vào tháng 2 năm 1863. Từ đây, cuộc khởi nghĩa Trương Định Gò Công bùng lên mạnh mẽ với lá cờ lệnh viết dòng chữ Phan – Lâm mãi quốc, triều đình khi dân, phối hợp chặt chẽ cùng nghĩa quân của Thiên hộ Võ Duy Dương trong khởi nghĩa Võ Duy Dương Đồng Tháp Mười và Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân tại Mỹ Tho.
Khí tiết tuẫn quốc tại Gia Thuận và mạch nguồn tưởng niệm
Sau những trận chiến đấu kiên cường tại Khu di tích Lũy Pháo Đài Trương Định Tân Phú Đông Tiền Giang, nghĩa quân rút về lập bản doanh tại căn cứ Đám lá tối trời thuộc xã Gia Thuận để duy trì cuộc kháng chiến lâu dài. Đêm 19 rạng sáng ngày 20 tháng 8 dương lịch năm 1864, do sự dẫn đường của cựu thuộc hạ Huỳnh Công Tấn, quân Pháp bất ngờ bao vây tập kích bản doanh Ao Dinh. Trong cuộc chiến đấu không cân sức đến hơi thở cuối cùng, khi bị trọng thương gãy xương sống, để bảo toàn khí tiết của vị nguyên soái và không rơi vào tay đối phương, ông đã rút gươm tuẫn tiết lúc mới bốn mươi tư tuổi.
Sự hy sinh oanh liệt của ông đã làm chấn động tâm can người dân khắp lục tỉnh Nam Kỳ. Nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu đã viết bài văn tế cùng mười hai bài thơ liên hoàn khóc Trương Định với những vần thơ bất hủ khẳng định ông vì nước đành trao một tấm lòng. Bất chấp sự kiểm soát ngặt nghèo của chính quyền đương thời, bà Lê Thị Thưởng cùng nhân dân Gò Công đã lập mộ phần và tổ chức lễ giỗ hằng năm vào ngày 19 và 20 tháng 8 dương lịch. Năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh lễ hội vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trước khi quần thể các địa điểm khởi nghĩa Trương Định được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2024.
| Hạng mục bách khoa | Thông tin chuẩn xác của lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định | Ý nghĩa lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tên gọi di sản | Lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định (Lễ giỗ Trương Định) | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận năm 2016 |
| Nhân vật suy tôn | Anh hùng dân tộc Trương Định - Bình Tây Đại Nguyên Soái (1820 - 1864) | Biểu tượng của lòng yêu nước, trọng nghĩa tình và ý chí gắn bó cùng nhân dân |
| Thời điểm tổ chức | Ngày 19 và ngày 20 tháng 8 dương lịch hằng năm | Tưởng niệm ngày ông tuẫn tiết bảo toàn khí tiết ngày 20 tháng 8 năm 1864 |
| Không gian trung tâm | Lăng và Đền thờ tại trung tâm Gò Công cùng Đền thờ tại xã Gia Thuận | Kết nối nơi an nghỉ của ông với căn cứ Đám lá tối trời lịch sử |
| Nghi thức cốt lõi | Lễ rước sắc phong, lễ tế cổ truyền của Ban quý tế, dâng hương và đọc văn tế | Bảo tồn nghi lễ đình miếu Nam Bộ trang nghiêm, không mê tín dị đoan |
| Giá trị giáo dục | Khắc sâu đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần yêu chuộng hòa bình | Gắn kết cộng đồng cư dân vùng đất Gò Công và châu thổ sông Tiền |
Không gian di tích thiêng liêng của lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định
Điểm đặc trưng của lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định là sự kết nối không gian liên hoàn giữa các di tích lịch sử thuộc khu vực đô thị Gò Công và vùng ven biển Gò Công Đông. Trong suốt hai ngày diễn ra kỳ lễ giỗ, dòng người hành hương di chuyển thành kính qua từng địa danh in đậm dấu chân người anh hùng.
Quần thể Lăng mộ, Đền thờ và Tượng đài tại Gò Công
Không gian trung tâm thứ nhất của lễ hội tọa lạc tại Lăng Trương Định Gò Công Tiền Giang nằm trên đường Phan Chu Trinh, phường 1, thành phố Gò Công (cách di tích Lăng Hoàng Gia Gò Công không xa). Công trình bao gồm cổng tam quan uy nghi với đôi câu đối chữ Hán Sanh vi tướng, tử vi thần, ngôi đền thờ kiến trúc trùng thiềm điệp ốc cổ kính và phần mộ xây bằng đá hoa cương, hồ ô dước chạm khắc tứ linh tinh xảo. Bên trong chánh điện đền thờ tôn trí bức tượng đồng bán thân của vị nguyên soái cùng các bức hoành phi, câu đối và vũ khí của nghĩa quân xưa.
Cách khu lăng mộ khoảng vài trăm mét là khu vực công viên Tượng đài Trương Định sừng sững giữa trung tâm đô thị Gò Công. Tượng đài khắc họa hình ảnh vị Bình Tây Đại Nguyên Soái trong tư thế hiên ngang, tay nắm chặt thanh gươm công lý hướng về phía biển Đông. Vào mỗi kỳ lễ hội tháng Tám, toàn bộ khu vực tượng đài và khu lăng mộ được trang hoàng rực rỡ cờ Tổ quốc, cờ hội ngũ sắc và hàng trăm lẵng hoa tươi của nhân dân khắp nơi về kính viếng.
Đền thờ xã Gia Thuận nơi căn cứ Đám lá tối trời
Không gian tâm điểm thứ hai gắn liền mật thiết với lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định là khu đền thờ tọa lạc tại ấp 2, xã Gia Thuận, huyện Gò Công Đông — nơi từng là vùng căn cứ Đám lá tối trời năm xưa và cách vùng ven biển Tân Thành Gò Công chỉ vài cây số. Chính tại mảnh đất Gia Thuận này, Quản cơ Trương Định đã đổ bao mồ hôi khai hoang lập ấp, và cũng chính tại Ao Dinh thuộc xã Gia Thuận, ông đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng rồi tuẫn tiết vì nghĩa lớn.
Ngôi đền thờ tại Gia Thuận được nhân dân địa phương lập nên từ tấm lòng thương nhớ khôn nguôi vị ân nhân mở đất và vị tướng lĩnh kiên trung, sau đó được trùng tu khang trang trong khuôn viên rộng thoáng rợp bóng cây xanh. Bên trong đền lưu giữ nhiều hiện vật, tranh sơn dầu tái hiện lễ suy tôn nguyên soái, trận đánh Ao Dinh cùng hệ thống tủ thờ cẩn ốc xà cừ tinh xảo do chính các nghệ nhân làng nghề tủ thờ Gò Công chế tác để dâng cúng vị anh hùng quê hương.
Hệ thống nghi thức cổ truyền trong lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định
Giá trị cốt lõi giúp lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nằm ở sự kết hợp trang nghiêm giữa nghi thức tưởng niệm cấp nhà nước và nghi lễ tế tự cổ truyền của cư dân Nam Bộ. Mọi trình tự hành lễ đều được thực hiện chuẩn mực, thành kính và giàu tính nhân văn.
Nghi thức lễ rước sắc phong và dâng hương tưởng niệm
Các hoạt động phần lễ bắt đầu từ sáng sớm ngày 19 tháng 8 dương lịch với nghi thức lễ rước sắc phong và bài vị từ khu vực Lăng mộ tại trung tâm Gò Công về đền thờ tại xã Gia Thuận. Đoàn rước di chuyển trang trọng qua các tuyến đường lịch sử với đội cờ hồng kỳ, đội lân sư rồng, đội nhạc lễ bát âm cổ truyền và kiệu rước bài vị có lọng che uy nghiêm. Dọc hai bên đường từ thị thành về vùng quê Gia Thuận, người dân địa phương ăn mặc chỉnh tề đứng chắp tay cung kính đón đoàn rước đi qua.
Sáng ngày 20 tháng 8 dương lịch — đúng ngày mất của vị anh hùng, lễ dâng hoa và dâng hương cấp tỉnh được cử hành trọng thể tại Tượng đài Trương Định, Khu di tích Lăng mộ và Đền thờ Gia Thuận. Trong tiếng nhạc trầm hùng và làn khói trầm quyện tỏa, các vị lãnh đạo, nhân sĩ trí thức, học sinh và đông đảo người dân lần lượt tiến lên dâng hoa, thắp nén tâm hương và ôn lại diễn văn lịch sử khắc họa cuộc đời vì nước vì dân của bậc tiền nhân.

Nghi lễ tế cổ truyền và phần hội dân gian
Song hành cùng lễ dâng hương cộng đồng là nghi thức lễ tế cổ truyền (cúng Tiên thường và Chánh giỗ) do các bậc cao niên uy tín trong Ban quý tế Lăng Trương Định và Đền thờ Gia Thuận đảm trách. Các vị bồi tế, chánh tế trong trang phục áo dài thụng xanh, khăn đóng truyền thống, đi hài thêu thực hiện đầy đủ các tuần dâng hương, dâng rượu (chước tửu), dâng trà và đọc văn tế theo đúng nhịp trống, tiếng chiêng và nhạc lễ Nam Bộ
- Nghi thức Túc yết và Tiên thường (ngày 19 tháng 8) Chỉnh đốn y quan, thắp nến hương án, cử hành lễ cáo tiền nhân và tưởng niệm các nghĩa binh đã ngã xuống tại chiến khu Gò Công.
- Đại lễ Chánh giỗ và đọc chúc văn (sáng ngày 20 tháng 8) Thực hiện ba tuần hiến tửu, đọc bài văn tế ca ngợi công đức khẩn hoang Gia Thuận và khí phách Bình Tây Đại Nguyên Soái.
- Lễ dâng phẩm vật tri ân của cộng đồng cư dân Nhân dân địa phương thành kính dâng cúng các sản vật quê hương như mâm ngũ quả, bánh dân gian và đặc sản mắm tôm chà Gò Công truyền thống.
- Hoạt động Phần hội văn hóa và thể thao dân gian Tổ chức hội thi đờn ca tài tử, biểu diễn võ cổ truyền tái hiện hào khí nghĩa quân, đua xuồng, kéo co và trưng bày chuyên đề lịch sử phục vụ nhân dân.

Giá trị nhân văn trường tồn của lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định
Trải qua hơn một trăm sáu mươi năm kể từ ngày vị nguyên soái tuẫn tiết tại Ao Dinh, lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định vẫn giữ nguyên vẹn sức sống mãnh liệt trong lòng nhân dân. Sự kiện không chỉ là dịp tri ân lịch sử mà còn là trường học sinh động giáo dục truyền thống đạo lý cho các thế hệ mai sau.
Biểu tượng lòng dân ý nước và khát vọng hòa bình
Điểm sáng ngời trong di sản tinh thần mà lễ hội truyền tải chính là bài học lịch sử vô giá về sức mạnh của lòng dân và sự gắn bó máu thịt giữa người tướng lĩnh với nhân dân lao động. Nhân dân Gò Công vì mến mộ tài đức của ông mà suy tôn chức danh Bình Tây Đại Nguyên Soái, che chở và nuôi dưỡng nghĩa quân suốt những năm tháng gian khổ; ngược lại, ông đã nguyện đem cả tính mạng để đền đáp nghĩa tình của đồng bào. Tinh thần đại đoàn kết ấy còn kết nối liền mạch với không gian văn hóa các lễ hội truyền thống vùng ven biển như lễ hội Nghinh Ông Vàm Láng Gò Công Đông Tiền Giang và lễ hội Kỳ Yên đình thần Vĩnh Bình Gò Công Tây Tiền Giang.
Nhìn từ chiều sâu văn hóa dân tộc, việc tưởng niệm cuộc kháng chiến bảo vệ quê hương của tiền nhân trong lễ hội luôn thấm đượm tinh thần nhân nghĩa và chủ nghĩa yêu chuộng hòa bình của người Việt Nam. Nhân dân tôn vinh bậc anh hùng chính là để trân quý giá trị của độc lập, tự do và cuộc sống thanh bình hôm nay, cùng nhau khép lại quá khứ để chung sức xây dựng quê hương giàu đẹp, văn minh và hữu nghị.
Bảo tồn di sản quốc gia trong nhịp sống mới
Trong bối cảnh phát triển mới của vùng đất hạ lưu sông Tiền, công tác bảo tồn giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gắn với hệ thống Di tích quốc gia đặc biệt Các địa điểm khởi nghĩa Trương Định ngày càng được thực hiện bài bản. Hằng năm vào dịp tháng Tám, các trường học đều tổ chức cho học sinh về nguồn tại Lăng Trương Định và đền thờ xã Gia Thuận để tìm hiểu lịch sử thông qua hệ thống bia ký và nghi thức dâng hương trang trọng.
Trên hành trình số hóa bản sắc văn hiến bản địa, chuyên trang Đồng Tháp NSSC luôn chú trọng lưu giữ hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các bậc danh nhân và lễ hội truyền thống của quê hương. Mỗi độ thu về vào những ngày tháng Tám lịch sử, tiếng trống lễ ngân vang trong lễ hội Anh hùng dân tộc Trương Định lại đánh thức niềm tự hào thiêng liêng nơi mảnh đất Gò Công địa linh nhân kiệt, soi đường cho các thế hệ tiếp bước tiền nhân dựng xây đất nước phồn vinh.
NSSC Đồng Tháp
dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đồng Tháp.
Bài liên quan
Lễ hội Gò Tháp - Di sản văn hóa tâm linh và hào khí nghĩa quân vùng đất Sen hồng
Lễ hội Gò Tháp là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tại huyện Tháp Mười, tưởng niệm Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều và vía Bà Chúa Xứ.
Lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút - Hào khí thủy chiến bất diệt bên dòng sông Tiền
Lễ hội Rạch Gầm Xoài Mút diễn ra ngày 20 tháng Chạp âm lịch bên bờ sông Tiền, tôn vinh đại thắng năm 1785 của anh hùng Nguyễn Huệ và nghĩa quân Tây Sơn.
Hạt sen Tháp Mười - Tinh hoa nông sản bùi thơm từ vùng đất Sen hồng
Hạt sen Tháp Mười kết tinh dưỡng chất từ vùng trũng ngập nước với vị bùi béo và hương thơm thanh khiết. Cùng tìm hiểu giống sen hồng bản địa và giá trị di sản.



