Nhà cổ Huỳnh Thủy Lê - Tuyệt tác kiến trúc giao thoa Đông Tây bên bờ sông Sa Đéc
NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Bước qua cánh cổng sắt nhìn ra dòng sông Sa Đéc hiền hòa tại địa chỉ 255A Nguyễn Huệ, du khách lập tức choáng ngợp trước vẻ đẹp vượt thời gian của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê với những bao lơn sơn son thếp vàng lộng lẫy. Được thương gia Huỳnh Cẩm Thuận khởi dựng từ năm 1895 và xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, công trình còn lưu dấu câu chuyện văn học nổi tiếng trong tiểu thuyết Người tình của Marguerite Duras.
Lịch sử khởi dựng và gia tộc chủ nhân nhà cổ Huỳnh Thủy Lê
Lịch sử ra đời của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê gắn liền với thời kỳ phát triển hưng thịnh bậc nhất của thương cảng lúa gạo Sa Đéc bên dòng sông Tiền vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Trải qua hơn một trăm hai mươi năm tồn tại qua hai lần kiến thiết lớn, ngôi nhà là minh chứng sinh động cho sự giao lưu kinh tế và văn hóa sôi động tại vùng đất Nam Bộ.
Bối cảnh thương cảng và thương gia Huỳnh Cẩm Thuận
Từ thế kỷ XVIII, địa bàn Sa Đéc đã giữ vị trí chiến lược như một trung tâm giao thương đường thủy sầm uất gắn liền với lịch sử hình thành dinh Trấn Định Mỹ Tho đại phố và vùng đất Sa Đéc Đông Khẩu Đạo dưới thời các chúa Nguyễn và triều đại vua Gia Long. Nhờ hệ thống thủy đạo thông thương trực tiếp ra sông Tiền và nối liền với vùng Tứ giác Long Xuyên, khu vực ven bờ sông Sa Đéc đã thu hút đông đảo thương nhân người Việt và người Hoa đến lập chành vựa thu mua lúa gạo, mở phố chợ tương tự như các đô thị cảng truyền thống tại Phố cổ Hội An ở miền Trung.
Trong số những thương nhân người Hoa gốc Phúc Kiến thành đạt nhất tại Sa Đéc cuối thế kỷ XIX có ông Huỳnh Cẩm Thuận — một thương gia giàu có nổi tiếng nhờ nghề buôn bán lúa gạo và bất động sản dọc theo bến sông. Nhằm kiến tạo một cơ ngơi bề thế xứng tầm gia thế và làm nơi sum họp của đại gia đình giữa khu phố chợ sầm uất, vào năm 1895, ông Huỳnh Cẩm Thuận đã chọn khu đất đắc địa nằm ngay mặt tiền bến sông (nay là số 255A Nguyễn Huệ, phường 2, thành phố Sa Đéc) nhìn thẳng ra dòng sông Sa Đéc để khởi công xây dựng ngôi nhà truyền thống của gia tộc.
Hai giai đoạn kiến tạo năm 1895 và đại trùng tu
Quá trình định hình diện mạo kiến trúc độc bản của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê diễn ra qua hai cột mốc lịch sử quan trọng vào năm 1895 và năm 1917. Khi mới được ông Huỳnh Cẩm Thuận khởi dựng vào năm 1895, công trình mang cấu trúc của một ngôi nhà gỗ ba gian truyền thống đặc trưng của vùng Tây Nam Bộ với diện tích rộng 258 mét vuông, hệ thống khung cột làm toàn bằng gỗ quý nhập từ Campuchia và Lào, vách ván gỗ và phần mái lợp ngói âm dương uốn cong theo hình mui thuyền truyền thống.
Đến năm 1917, khi làn sóng kiến trúc phương Tây bắt đầu ảnh hưởng sâu rộng tới tầng lớp điền chủ và thương gia Nam Kỳ — bối cảnh xã hội từng được nhà văn Hồ Biểu Chánh khắc họa chân thực trong nhiều tác phẩm văn chương — gia chủ đã quyết định thực hiện cuộc đại trùng tu toàn diện ngôi nhà tại số 255A Nguyễn Huệ. Ông cho xây tường gạch đặc dày từ 30 đến 40 cm bao bọc lấy toàn bộ khung gỗ quý bên trong, đồng thời kiến thiết lại toàn bộ mặt tiền theo phong cách biệt thự Pháp cổ điển. Sau khi ông Huỳnh Cẩm Thuận qua đời, người con trai út từng du học tại Pháp là ông Huỳnh Thủy Lê đã thừa kế, gìn giữ ngôi nhà, và từ đó danh xưng nhà cổ Huỳnh Thủy Lê chính thức gắn liền với di tích này.
| Giai đoạn lịch sử | Sự kiện kiến tạo và bảo tồn | Đặc điểm kiến trúc trọng tâm | Chủ thể và dấu mốc pháp lý |
|---|---|---|---|
| Năm 1895 | Khởi dựng ngôi nhà cổ bên bờ sông Sa Đéc | Nhà gỗ 3 gian truyền thống Nam Bộ rộng 258 m², mái ngói âm dương hình thuyền | Thương gia người Hoa gốc Phúc Kiến Huỳnh Cẩm Thuận |
| Năm 1917 | Đại trùng tu kết hợp kiến trúc Đông – Tây | Xây tường gạch dày bao khung gỗ, mặt tiền biệt thự Pháp Phục hưng | Gia tộc họ Huỳnh và người thừa kế Huỳnh Thủy Lê |
| Thập niên 1929 – 1984 | Khởi nguồn câu chuyện và xuất bản tiểu thuyết Người tình | Không gian sinh hoạt tại 255A Nguyễn Huệ đi vào văn học thế giới | Nữ nhà văn Pháp Marguerite Duras (Giải Goncourt 1984) |
| Năm 2008 – 2009 | Xếp hạng di tích cấp tỉnh và cấp quốc gia | Bảo tồn nguyên trạng hệ khung gỗ sơn son thếp vàng và bàn thờ Quan Công | Công nhận Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia (2009) |
Kiến trúc giao thoa Đông Tây đặc sắc của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê
Sức cuốn hút lớn nhất về mặt mỹ thuật học của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê nằm ở sự dung hợp tài tình giữa ba dòng chảy văn hóa kiến trúc: vẻ ngoài biệt thự Pháp tân cổ điển, kết cấu khung nhà gỗ Nam Bộ Việt Nam và nghệ thuật trang trí chạm khắc mang đậm triết lý phong thủy Trung Hoa.
Mặt tiền biệt thự Pháp phục hưng bên ngoài công trình
Nhìn từ phía mặt đường 255A Nguyễn Huệ ven bờ sông Sa Đéc, nhà cổ Huỳnh Thủy Lê hoàn toàn mang dáng dấp của một ngôi biệt thự kiểu Pháp sang trọng đầu thế kỷ XX. Toàn bộ mặt đứng chính rộng 17 mét được chia thành ba nhịp cân xứng với hệ thống mái hiên vươn rộng và các vòm cửa cuốn hình bán nguyệt xây theo lối kiến trúc La Mã cổ điển. Trên các đầu cột trụ gạch và diềm mái mặt tiền, những người thợ nề xưa đã đắp nổi cực kỳ tinh xảo các họa tiết hoa lá Tây, dây nho, phù điêu thiên thần và hoa văn thời kỳ Phục hưng châu Âu.
Hệ thống cửa đi chính và cửa sổ mặt tiền của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê kết hợp giữa khung cửa lá sách bằng gỗ kiên cố bên ngoài với những ô kính màu nhập khẩu trực tiếp từ Pháp ở phía trên vòm cửa, giúp tán xạ ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ vào bên trong nội thất. Nền nhà bên trong cũng được lát toàn bộ bằng gạch bông hoa văn cổ điển nhập từ Pháp có độ bền màu và khả năng giữ mát vượt trội giữa khí hậu nhiệt đới Nam Bộ. Tuy nhiên, nếu quan sát tổng thể từ trên cao, phần mái của ngôi nhà vẫn giữ nguyên ba nếp mái lợp ngói âm dương truyền thống với đầu đao uốn cong mềm mại như hình mũi thuyền vùng sông nước Cửu Long.

Kết cấu nhà ba gian và chạm gỗ thếp vàng
Trái ngược hoàn toàn với diện mạo châu Âu cổ điển ở mặt ngoài, ngay khi bước qua ngưỡng cửa chính vào bên trong nhà cổ Huỳnh Thủy Lê, một không gian kiến trúc truyền thống phương Đông lộng lẫy lập tức mở ra. Toàn bộ kết cấu chịu lực của ngôi nhà được nâng đỡ bởi hệ thống cột gỗ căm xe và gỗ lim nguyên khối tròn trịa, vững chãi đặt trên các chân tảng đá xanh, chia mặt bằng nội thất thành ba gian rõ rệt theo lối nhà truyền thống Nam Bộ — nét kiến trúc có nhiều điểm tương đồng với các ngôi nhà cổ tại làng cổ Đông Hòa Hiệp Cái Bè.
Điểm nhấn nghệ thuật đỉnh cao bên trong nội thất nhà cổ Huỳnh Thủy Lê là hệ thống ba bộ bao lơn (thành vọng) ngăn cách không gian tiền sảnh với gian thờ trung tâm, cùng toàn bộ hệ vì kèo, hoành phi, câu đối và vách gỗ đều được chạm khắc thủ công và sơn son thếp vàng rực rỡ. Bằng kỹ thuật chạm lộng, chạm thủng và chạm nổi tinh vi không kém nghệ thuật cẩn xà cừ của làng nghề tủ thờ Gò Công, các nghệ nhân mộc xưa đã khắc họa sống động đề tài Tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai), Bát tiên, chim trĩ hoa mẫu đơn và đặc biệt là hình tượng đôi chim Loan – Phụng uốn lượn đối xứng biểu trưng cho sự hòa hợp, phú quý và thịnh vượng muôn đời của gia tộc.
Triết lý phong thủy tụ tài ở gian giữa trũng thấp
Một chi tiết kỹ thuật xây dựng độc nhất vô nhị chứa đựng chiều sâu triết lý văn hóa bên trong nhà cổ Huỳnh Thủy Lê nằm ở bề mặt nền gạch bông tại khu vực gian chính giữa nhà. Nếu quan sát kỹ và bước chân qua khu vực trung tâm ngay phía trước không gian thờ tự, người xem sẽ nhận thấy phần nền gạch tại đây được thiết kế trũng thấp hơn một chút so với mặt nền hai bên gian phụ thay vì phẳng tuyệt đối như các công trình thông thường.
Đây hoàn toàn không phải là sự sụt lún địa chất qua thời gian mà là dụng ý kiến trúc có chủ đích của thương gia Huỳnh Cẩm Thuận khi trùng tu ngôi nhà. Theo quan niệm phong thủy phương Đông của người Hoa làm nghề thương mại bên dòng sông Sa Đéc, nước là biểu tượng của nguồn tài lộc (thủy quản tài), và dòng nước tự nhiên luôn có xu hướng chảy về chỗ trũng. Việc thiết kế tâm điểm nền nhà tại địa chỉ 255A Nguyễn Huệ hơi trũng xuống theo hình lòng chảo mang ý nghĩa quy tụ toàn bộ vượng khí, phúc lộc từ đất trời và dòng sông trước mặt chảy vào lòng nhà, giúp gia đạo luôn sung túc và việc giao thương thuận buồm xuôi gió.
Không gian tín ngưỡng và văn học tại nhà cổ Huỳnh Thủy Lê
Không chỉ là một tác phẩm kiến trúc độc đáo, nhà cổ Huỳnh Thủy Lê còn là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc của cộng đồng người Hoa định cư tại Sa Đéc, đồng thời mang sức hút toàn cầu nhờ mối liên hệ mật thiết với một kiệt tác văn học thế kỷ XX.
Nghi thức phụng thờ bàn thờ Quan Công trang nghiêm
Chiếm vị trí trang trọng nhất tại gian chính giữa của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê là bàn thờ Quan Công (Quan Thánh Đế Quân) được bài trí uy nghiêm giữa hệ khung gỗ sơn son thếp vàng lấp lánh. Trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Hoa gốc Phúc Kiến tại Nam Bộ, Quan Công là biểu tượng tối cao của lòng trung nghĩa, khí phách chính trực, chữ tín trong kinh doanh và sức mạnh bảo hộ gia đạo bình an, hưng thịnh. Phía trước bàn thờ Quan Công là bộ lư đồng cổ, bình gốm sứ men lam cùng đôi câu đối chữ Hán ca ngợi đạo nghĩa gia phong được chạm khắc sắc nét trên thân cột gỗ căm xe.
Hai bên tả hữu của gian thờ chính là không gian thờ cúng tổ tiên dòng họ Huỳnh và hai phòng ngủ truyền thống của gia đình, nơi vẫn bảo tồn nguyên vẹn những hiện vật cổ quý giá có niên đại đầu thế kỷ XX như giường gỗ gõ đỏ chạm khảm xà cừ, tủ thờ, bàn ghế đá cẩm thạch, máy hát đĩa than cổ và đèn chùm pha lê Pháp. Tinh thần trọng nghĩa và tín ngưỡng thờ Quan Thánh của gia tộc họ Huỳnh tại nhà cổ Huỳnh Thủy Lê còn gắn kết chặt chẽ với di tích chùa Kiến An Cung Sa Đéc (chùa Ông Quách) cách đó không xa — công trình kiến trúc tín ngưỡng tuyệt đẹp mà gia đình ông Huỳnh Cẩm Thuận và ông Huỳnh Thủy Lê đã đóng góp công sức to lớn để xây dựng từ năm 1924 đến năm 1927.

Dấu ấn tiểu thuyết Người tình của nữ sĩ Pháp
Vượt ra khỏi biên giới một công trình kiến trúc địa phương, tên tuổi của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê trở nên nổi tiếng khắp thế giới nhờ gắn liền với câu chuyện tình có thật vào năm 1929 giữa người chủ kế thừa ngôi nhà là công tử Huỳnh Thủy Lê và cô nữ sinh người Pháp Marguerite Duras (1914 – 1996). Cuộc gặp gỡ định mệnh trên chuyến phà vượt dòng sông Mê Kông nối giữa Sa Đéc và Vĩnh Long hướng về Sài Gòn năm ấy đã khởi nguồn cho một mối tình sâu sắc nhưng đầy trắc trở bởi rào cản lễ giáo phong kiến và khoảng cách văn hóa Đông – Tây đương thời.
Hơn nửa thế kỷ sau cuộc chia ly, vào năm 1984 tại Paris, nữ nhà văn Marguerite Duras đã chắp bút viết nên cuốn tiểu thuyết Người tình (tựa gốc tiếng Pháp L'Amant), tái hiện sống động không gian phố thị ven sông Sa Đéc, ngôi nhà cổ của gia tộc họ Huỳnh và những ký ức tuổi trẻ không thể phai mờ tại miền Tây Nam Bộ. Tác phẩm tiểu thuyết Người tình ngay lập tức gây tiếng vang lớn trên văn đàn quốc tế, giành giải thưởng văn học danh giá nhất nước Pháp là Giải Goncourt năm 1984, được dịch ra hơn 40 ngôn ngữ và được đạo diễn Jean-Jacques Annaud chuyển thể thành bộ phim điện ảnh kinh điển cùng tên vào năm 1991. Chính sức lan tỏa của tác phẩm văn học và điện ảnh này đã đưa địa chỉ 255A Nguyễn Huệ trở thành điểm hẹn văn hóa thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu văn chương và kiến trúc từ khắp năm châu.
Giá trị di sản quốc gia và bảo tồn nhà cổ Huỳnh Thủy Lê
Trải qua hơn một thế kỷ biến thiên của lịch sử, nhà cổ Huỳnh Thủy Lê vẫn giữ nguyên vẹn vẻ đẹp kiến trúc nguyên bản cùng hệ thống hiện vật cổ quý giá, trở thành di sản tiêu biểu trong bức tranh văn hóa đô thị Sa Đéc và tỉnh Đồng Tháp.
Xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia
Nhằm ghi nhận và bảo vệ toàn diện những giá trị lịch sử, kiến trúc và mỹ thuật đặc sắc của công trình do thương gia Huỳnh Cẩm Thuận tạo dựng, năm 2008, Ủy ban nhân dân tỉnh Đồng Tháp đã xếp hạng ngôi nhà là di tích cấp tỉnh. Tiếp đó, vào ngày 11 tháng 6 năm 2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ban hành Quyết định công nhận nhà cổ Huỳnh Thủy Lê là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Danh hiệu Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia khẳng định vị thế của nhà cổ Huỳnh Thủy Lê như một mẫu hình chuẩn mực trong nghiên cứu lịch sử kiến trúc nhà ở dân gian Nam Bộ giai đoạn giao thời cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Công tác bảo tồn tại di tích luôn tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc giữ gìn nguyên trạng từ lớp ngói âm dương, tường gạch cổ, nền gạch bông Pháp cho đến từng chi tiết chạm khắc sơn son thếp vàng quanh bàn thờ Quan Công và hệ thống tư liệu lịch sử gắn với nữ văn sĩ Marguerite Duras.
Bảo tồn di sản trong mạng lưới văn hóa Sa Đéc
Trong cấu trúc không gian di sản của tỉnh Đồng Tháp, nhà cổ Huỳnh Thủy Lê giữ vai trò là hạt nhân kiến trúc kết nối chuỗi di sản văn hóa vật thể và phi vật thể bên bờ sông Sa Đéc. Từ ngôi nhà cổ tại số 255A Nguyễn Huệ, mạch nguồn di sản đô thị Sa Đéc lan tỏa hài hòa sang không gian tín ngưỡng của lễ hội Kỳ Yên đình Vĩnh Phước Sa Đéc, sang những giàn hoa rực rỡ sắc hương tại làng hoa Sa Đéc thuộc làng hoa kiểng trăm tuổi Sa Đéc, và đồng điệu với những quần thể kiến trúc cổ ven sông Tiền như lễ hội Làng cổ Đông Hòa Hiệp.
Không gian phố cổ quanh nhà cổ Huỳnh Thủy Lê còn là nơi lưu giữ trọn vẹn hương vị ẩm thực truyền thống trăm năm của thương cảng Sa Giang xưa. Những giá trị văn hóa bản địa như nghề truyền thống tại nghề làm bột gạo Sa Đéc Đồng Tháp, hương vị thanh tao của tô hủ tiếu Sa Đéc, món vịt nướng Sa Đéc đậm đà hay thức quà bánh phồng tôm Sa Giang giòn tan đã cùng với ngôi nhà cổ tạo nên sức sống văn hóa trường tồn cho vùng đất bên sông.
Trên hành trình số hóa và bảo tồn hệ thống di sản văn hiến xứ Sen Hồng, chuyên trang Đồng Tháp NSSC tiếp tục cung cấp nguồn dữ liệu bách khoa toàn diện, chuẩn xác về lịch sử và kiến trúc của các di tích quốc gia trên địa bàn tỉnh. Đi qua hơn một thế kỷ thăng trầm cùng dòng chảy êm đềm của sông Sa Đéc, nhà cổ Huỳnh Thủy Lê vẫn tỏa sáng vẻ đẹp giao thoa Đông – Tây tinh tế, xứng đáng là viên ngọc kiến trúc vô giá của miền Tây Nam Bộ.
NSSC Đồng Tháp
dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Tháp.
Bài liên quan
Chợ nổi Cái Bè - Dấu ấn văn hóa cây bẹo và nhịp sống thương hồ ngã ba sông Tiền
Chợ nổi Cái Bè hình thành từ thế kỷ XVII nơi ngã ba sông Tiền, nổi bật với văn hóa cây bẹo độc đáo, ghe thương hồ tấp nập và di sản giao thương miệt vườn.
Cù lao Thới Sơn - Không gian miệt vườn xanh mát và giai điệu đờn ca tài tử bên sông Tiền
Cù lao Thới Sơn trải rộng hơn 1.200 ha phù sa màu mỡ giữa hạ lưu sông Tiền, lưu giữ sinh thái rạch dừa nước, vườn cây trái trĩu quả và nghệ thuật đờn ca tài tử.
Chốt quy cách và xử lý lô nông sản bị từ chối tại Đồng Tháp
Chốt quy cách và xử lý lô nông sản bị từ chối tại Đồng Tháp: làm rõ tiêu chí, duyệt mẫu, nghiệm thu và thống nhất phương án để hạn chế tranh chấp khi giao hàng.



