Bỏ qua đến nội dung

Làng hoa Sa Đéc - Biểu tượng văn hóa trăm năm rực rỡ sắc hương bên dòng sông Tiền

Nằm nép mình giữa vùng phù sa màu mỡ được bồi đắp bởi hai dòng sông Tiền và sông Sa Đéc, làng hoa Sa Đéc là trung tâm hoa kiểng cổ truyền lớn bậc nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long. Hơn một thế kỷ qua, những giàn hoa trên mặt nước đã dệt nên bức tranh văn hóa nông nghiệp độc bản của xứ sở Sen Hồng.

NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh giàn hoa trên nước rực rỡ sắc màu tại làng hoa Sa Đéc Đồng Tháp

Mỗi độ gió chướng cuối đông thổi về trên dải đất Tân Quy Đông, hàng ngàn chậu cúc mâm xôi và hồng nhung tại làng hoa Sa Đéc lại đồng loạt bung nở khoe sắc trên những giàn hoa trên nước thẳng tắp. Không gian di sản trăm tuổi gắn liền với đường hoa Sa Nhiên - Cai Dao này không chỉ lưu giữ tinh hoa kiểng cổ Nam Bộ mà còn là niềm tự hào sâu sắc của cư dân miệt vườn bên dòng sông Tiền.

Lịch sử hình thành trăm năm của làng hoa Sa Đéc

Khởi nguồn từ những mảnh vườn nhỏ trồng hoa trang trí đình chùa và tô điểm ngày Tết cổ truyền vào cuối thế kỷ XIX, làng hoa Sa Đéc đã trải qua hơn một trăm năm bồi đắp tri thức dân gian để định hình nên diện mạo một vùng di sản nông nghiệp trù phú. Lịch sử của làng gắn liền mật thiết với quá trình khẩn hoang, lập ấp bên ngã ba sông nước hiền hòa.

Khởi nguyên vùng đất phù sa Tân Quy Đông ven sông

Lịch sử hình thành làng hoa Sa Đéc bắt nguồn từ vị thế địa lý và truyền thống văn hiến lâu đời của vùng đất Đông Khẩu Đạo xưa — địa danh từng giữ vai trò trọng yếu trong lịch sử hình thành dinh Trấn Định Mỹ Tho đại phố và vùng đất Sa Đéc Đông Khẩu Đạo dưới thời các chúa Nguyễn và triều đại vua Gia Long. Nhờ nằm kẹp giữa dòng sông Tiền mênh mông ở phía bắc và dòng sông Sa Đéc (Sa Giang) uốn lượn ở phía nam, khu vực xã Tân Quy Đông quanh năm đón nhận lượng phù sa ngọt dồi dào, chất đất thịt pha cát tơi xốp cùng nguồn nước tưới mát lành không bao giờ vơi cạn.

Theo ký ức truyền đời của các bậc cao niên trong làng hoa kiểng trăm tuổi Sa Đéc, vào những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, một số hộ nông dân tại vùng đất Tân Quy Đông bắt đầu chiết ghép các giống hoa hồng, hoa vạn thọ, mai vàng và cây kiểng lá để chưng Tết cũng như dâng cúng tại các ngôi đình, chùa cổ trong vùng. Nhận thấy các giống hoa trồng trên nền đất phù sa ven sông Tiền phát triển vượt trội, cánh hoa dày, sắc màu tươi thắm và giữ hương lâu hơn hẳn nhiều vùng khác, cư dân địa phương đã từng bước mở rộng diện tích trồng hoa dọc theo các con rạch nhỏ dẫn nước từ sông lớn vào vườn.

Hành trình vươn lên thủ phủ hoa kiểng miền Tây

Từ vài chục hộ gia đình tiên phong trồng hoa hồng và kiểng cổ tại thôn Tân Quy Đông đầu thế kỷ XX, qua hơn ba thế hệ nghệ nhân nối tiếp nhau sưu tầm giống quý và cải tiến kỹ thuật ươm ghép, không gian của làng hoa Sa Đéc đã không ngừng lan tỏa sang các phường, xã lân cận như phường An Hòa, xã Tân Khánh Đông và phường Tân Quy Tây. Tinh thần ham học hỏi và đôi bàn tay tài hoa của người nông dân Sa Đéc đã biến những dải đất trũng ven sông thành những cánh đồng hoa rực rỡ sắc màu suốt bốn mùa xuân, hạ, thu, đông.

Bước sang thế kỷ XXI, làng hoa Sa Đéc đã chính thức khẳng định vị thế là thủ phủ hoa kiểng miền Tây với tổng diện tích canh tác mở rộng lên tới gần một nghìn héc-ta, quy tụ khoảng bốn nghìn hộ sản xuất chuyên nghiệp. Không gian làng hoa ngày nay không chỉ dừng lại ở một khu vực sản xuất nông nghiệp truyền thống mà đã trở thành một bảo tàng sinh thái mở, nơi hội tụ tri thức thuần dưỡng thực vật bản địa với nghệ thuật kiến trúc cảnh quan đặc sắc của vùng đồng bằng châu thổ.

Thời kỳ và tiêu chíĐặc điểm phát triển tại làng hoa Sa ĐécKhông gian trọng tâmDấu ấn văn hóa và di sản
Cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XXHình thành các vườn hoa Tết và vườn kiểng cổ Nam Bộ đầu tiênVen bờ rạch thuộc làng Tân Quy ĐôngKhởi nguồn truyền thống trồng hoa dâng cúng đình chùa và chưng Tết
Nửa cuối thế kỷ XXSáng tạo mô hình giàn hoa trên nước thích ứng mùa lũDọc theo hệ thống rạch Sa Nhiên và Cai DaoĐịnh hình phương thức canh tác hoa kiểng trên mặt nước độc bản
Đầu thế kỷ XXIMở rộng quy mô lên gần 1.000 ha, quy tụ hơn 2.000 loài hoaToàn vùng Tân Quy Đông, An Hòa, Tân Khánh ĐôngXác lập vị thế thủ phủ hoa kiểng miền Tây bên bờ sông Tiền
Giai đoạn 2023 – 2025Tổ chức Festival quy mô lớn và vinh danh di sản cấp quốc giaTrung tâm thành phố Sa Đéc và đường hoa Sa Nhiên - Cai DaoNghề trồng hoa kiểng được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Quy hoạch không gian và giàn hoa trên nước tại làng hoa Sa Đéc

Điểm khác biệt lớn nhất tạo nên diện mạo không thể trộn lẫn của làng hoa Sa Đéc so với mọi vùng trồng hoa trên cao nguyên hay đồng bằng Bắc Bộ chính là cấu trúc không gian gắn liền với mặt nước. Tại đây, hệ thống kênh rạch tự nhiên và những giàn tre nứa nâng đỡ hàng triệu giỏ hoa đã tạo nên một tổng thể kiến trúc cảnh quan nông nghiệp vô cùng độc đáo.

Cấu trúc canh tác giàn hoa trên nước độc bản

Hình ảnh biểu trưng nhất khi nhắc tới làng hoa Sa Đéc chính là hệ thống giàn hoa trên nước trải dài ngút tầm mắt trên các cánh đồng ngập nước tại phường Tân Quy Đông. Xuất phát từ đặc điểm địa hình vùng trũng ven sông Tiền thường xuyên chịu ảnh hưởng của mùa nước nổi hàng năm và hai con nước thủy triều lên xuống mỗi ngày, các nghệ nhân địa phương đã sáng tạo ra phương pháp đóng cọc tre, cọc gỗ hoặc trụ bê tông xuống lòng ruộng ngập nước, phía trên đan thành từng dãy giàn ngang cao hơn mặt nước từ 0,5 mét đến 0,8 mét để đặt các chậu hoa kiểng.

Cấu trúc giàn hoa trên nước mang lại lợi ích kép về mặt sinh học và cảnh quan cho làng hoa Sa Đéc. Một mặt, việc nâng chậu hoa lên giàn cao giúp bộ rễ cây hoàn toàn tránh được tình trạng ngập úng hay nhiễm phèn từ đất ruộng, đồng thời hơi nước bốc lên từ mặt ruộng bên dưới kết hợp với ánh nắng chan hòa phía trên giúp điều hòa tiểu khí hậu mát mẻ, giữ cho lá và cánh hoa luôn tươi tắn. Mặt khác, khoảng nước mênh mông bên dưới các dãy giàn trở thành hệ thống giao thông thủy nội bộ, nơi người nông dân chèo những chiếc xuồng ba lá mộc mạc được đóng từ làng nghề đóng xuồng ghe Long Hậu len lỏi giữa hai hàng hoa để tưới nước, tỉa cành, bón phân và thu hoạch.

Toàn cảnh giàn hoa trên nước rực rỡ tại làng hoa Sa Đéc Đồng Tháp
Toàn cảnh giàn hoa trên nước rực rỡ tại làng hoa Sa Đéc Đồng Tháp

Trục cảnh quan rực rỡ đường hoa Sa Nhiên - Cai Dao

Nếu hệ thống giàn tre trên mặt ruộng tạo nên chiều sâu không gian sản xuất thì tuyến đường hoa Sa Nhiên - Cai Dao dài hơn ba cây số uốn lượn dọc theo con rạch nhỏ nối từ Tân Quy Đông sang phường An Hòa lại đóng vai trò là trục cảnh quan trung tâm của làng hoa Sa Đéc. Dọc hai bên tuyến đường huyết mạch này là hàng trăm khu vườn ươm, sân kiểng cổ, đài ngắm hoa trên cao và những cổng rào kết bằng hoa giấy, hoa hồng leo rực rỡ sắc màu.

Quy hoạch không gian dọc theo đường hoa Sa Nhiên - Cai Dao phản ánh rõ nét nếp sống mở, hiếu khách và phóng khoáng của cư dân miệt vườn Nam Bộ. Các hộ gia đình tại làng hoa Sa Đéc hiếm khi xây tường rào bê tông kín cổng cao tường mà thường dùng chính những dãy chậu hoa dâm bụt, trang đỏ, nguyệt quế hay những hàng cúc mâm xôi xếp nối tiếp nhau làm ranh giới tự nhiên giữa các khu vườn. Sự kết nối liên hoàn giữa mặt lộ thông thoáng trên bờ và dòng rạch Sa Nhiên dưới bến nước đã biến toàn bộ khu vực thành một công viên hoa khổng lồ tràn ngập hương sắc.

Đời sống văn hóa và nghệ thuật tạo tác ở làng hoa Sa Đéc

Bên dưới vẻ đẹp rực rỡ của hàng triệu đóa hoa khoe sắc tại làng hoa Sa Đéc là cả một kho tàng tri thức dân gian sâu sắc về nghệ thuật uốn sửa cây cảnh và phong tục sinh hoạt văn hóa truyền thống. Mỗi dáng cây, thế kiểng đều gửi gắm triết lý đạo đức và tâm hồn tinh tế của người dân xứ Sen Hồng.

Nghệ thuật uốn tỉa kiểng cổ Nam Bộ theo triết lý

Trước khi nổi danh với các loài hoa ngắn ngày phục vụ thị trường lễ Tết, làng hoa Sa Đéc từng là cái nôi hàng đầu của nghệ thuật tạo tác kiểng cổ Nam Bộ (còn gọi là kiểng Nho phong). Trong các khu vườn lâu năm tại Tân Quy Đông, nhiều gia tộc vẫn đang lưu giữ và chăm sóc những gốc mai chiếu thủy, nguyệt quế, kim quýt, vạn niên tùng và khế gân có tuổi đời từ vài chục năm đến hơn một thế kỷ. Khác với lối chơi bonsai chú trọng thu nhỏ kích thước tự nhiên của cây rừng, nghệ thuật kiểng cổ Nam Bộ tại Sa Đéc đề cao việc uốn nắn thân, cành, nhánh theo những quy chuẩn đạo lý phương Đông như Tam cang, Ngũ thường, Tam tòng, Tứ đức hay các dáng thế Tứ diện, Long giáng, Phụng vũ, Mẫu tử tương thân.

Để hoàn thiện một tác phẩm kiểng cổ Nam Bộ đạt độ chuẩn mực về tỷ lệ gốc bệ, đường lượn của thân và độ xòe tròn của các tán lá (chi, tàn), người nghệ nhân tại làng hoa Sa Đéc phải kiên trì chăm chút suốt hàng chục năm trời qua từng nhát kéo tỉa dăm và từng vòng dây kẽm uốn cành. Chính sự cầu kỳ, nhẫn nại và lòng tôn kính đối với thiên nhiên ấy đã hun đúc nên cốt cách điềm đạm, tài hoa của các thế hệ nghệ nhân bên dòng sông Tiền.

Sắc vàng cúc mâm xôi và hơn hai nghìn giống hoa

Cùng với những gốc kiểng cổ trầm mặc, bức tranh sinh học của làng hoa Sa Đéc ngày nay vô cùng đa dạng với hơn 2.000 chủng loại hoa, cây cảnh phân bố đều khắp các phân khu nhà vườn. Nổi bật và mang tính nhận diện cao nhất mỗi độ Tết đến xuân về là những cánh đồng cúc mâm xôi vàng rực và cúc mâm xôi ngũ sắc được tạo tán tròn đầy đặn như những mâm lễ vật dâng lên đất trời, cầu chúc sự viên mãn, sung túc và đoàn viên. Để một chậu cúc mâm xôi nở hoa đồng loạt đúng vào dịp rằm tháng Chạp âm lịch, người trồng hoa tại Tân Quy Đông phải trải qua gần sáu tháng ròng rã thức khuya dậy sớm, thực hiện từ năm đến sáu lần bấm đọt (cơi đọt) chính xác theo từng tuần trăng.

Bên cạnh cúc mâm xôi, khu vực làng hoa Sa Đéc còn là vương quốc của hơn 50 giống hoa hồng cổ và hồng ngoại (như hồng nhung Sa Đéc, hồng lửa, hồng tỉ muội, hồng cổ Sapa), cùng các loài cúc đồng tiền, cúc tiger, vạn thọ Pháp, dạ yến thảo, cát tường, dừa cạn, thu hải đường và hàng trăm loài kiểng lá nội thất. Sự phong phú về chủng loại giúp thủ phủ hoa kiểng miền Tây duy trì nhịp sản xuất sôi động suốt mười hai tháng trong năm, cung ứng cây cảnh xanh mát cho các đô thị trên khắp cả nước.

Không gian bến sông và phố thị cổ kính gắn liền với làng hoa Sa Đéc
Không gian bến sông và phố thị cổ kính gắn liền với làng hoa Sa Đéc

Nhịp sống trên bến dưới thuyền mỗi dịp xuân về

Đời sống văn hóa cộng đồng tại làng hoa Sa Đéc đạt đến độ rực rỡ và náo nhiệt nhất vào khoảng thời gian từ đầu tháng Chạp âm lịch cho đến tận chiều ba mươi Tết. Khi ấy, từ các dãy giàn hoa trên nước dọc theo đường hoa Sa Nhiên - Cai Dao, hàng triệu giỏ hoa bắt đầu được người dân chuyển lên xuồng nhỏ, đưa ra các bến tập kết dọc bờ sông Tiền và sông Sa Đéc để xếp lên những đoàn ghe bầu lớn tỏa đi khắp vùng đồng bằng sông Cửu Long và ngược lên tận Thành phố Hồ Chí Minh, miền Đông Nam Bộ.

Khung cảnh trên bến dưới thuyền tấp nập ghe xuồng chở đầy sắc vàng của cúc mâm xôi, sắc đỏ của mào gà hòa cùng sắc cam tươi thắm của những vườn quýt hồng Lai Vung lân cận đã tạo nên không khí hội xuân đặc trưng không nơi nào có được. Đỉnh cao của không gian văn hóa ấy được tôn vinh rực rỡ qua sự kiện Festival Hoa Kiểng Sa Đéc — ngày hội văn hóa lớn của tỉnh Đồng Tháp nơi hội tụ các tác phẩm tạo hình nghệ thuật từ hoa tươi, hội thi kiểng cổ Nam Bộ và những đêm trình diễn hò Đồng Tháp và nghệ thuật Đờn ca tài tử bên dòng sông Tiền đầy cảm xúc.

Giá trị biểu tượng di sản và bảo tồn làng hoa Sa Đéc

Không chỉ mang lại giá trị kinh tế nông nghiệp bền vững, làng hoa Sa Đéc còn là một di sản văn hóa sống kết tinh trí tuệ ứng xử với môi trường tự nhiên của cư dân vùng châu thổ Cửu Long. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị làng hoa luôn gắn liền với mạch nguồn di sản của toàn đô thị cổ Sa Đéc.

Dấu mốc vinh danh di sản văn hóa quốc gia

Trải qua hơn một thế kỷ lưu truyền và phát triển không ngừng, hệ thống tri thức dân gian, kỹ thuật nhân giống, nghệ thuật uốn sửa kiểng cổ và phương thức canh tác trên giàn hoa trên nước của cư dân làng hoa Sa Đéc đã được Nhà nước ghi nhận xứng đáng. Vào cuối tháng 12 năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ban hành quyết định đưa Nghề trồng hoa kiểng Sa Đéc vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình tri thức dân gian và nghề thủ công truyền thống.

Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là cột mốc lịch sử khẳng định giá trị văn hóa – khoa học độc đáo của thủ phủ hoa kiểng miền Tây tại phường Tân Quy Đông và các vùng phụ cận. Để bảo tồn bền vững di sản này, tỉnh Đồng Tháp đã triển khai trung tâm ứng dụng nông nghiệp công nghệ cao kết hợp bảo tồn nguồn gen các giống hoa hồng cổ và kiểng cổ Nam Bộ, đồng thời hỗ trợ các thế hệ nghệ nhân truyền dạy bí quyết nhà nghề cho lớp trẻ trên tuyến đường hoa Sa Nhiên - Cai Dao.

Kết nối mạch nguồn văn hiến đô thị cổ bên sông

Sức hấp dẫn của làng hoa Sa Đéc càng trở nên sâu sắc hơn khi đặt trong mối liên kết hữu cơ với quần thể di tích kiến trúc, tín ngưỡng và làng nghề ẩm thực trăm năm của đô thị Sa Đéc bên bờ sông Sa Giang. Chỉ cách khu vực Tân Quy Đông một nhịp cầu qua sông là không gian kiến trúc Đông – Tây giao hòa của di tích quốc gia nhà cổ Huỳnh Thủy Lê, ngôi cổ tự người Hoa chùa Kiến An Cung Sa Đéc uy nghiêm cùng không gian tín ngưỡng truyền thống của lễ hội Kỳ Yên đình Vĩnh Phước Sa Đéc.

Bên cạnh hương sắc của các loài hoa, vùng đất ven dòng sông Tiền này còn nuôi dưỡng di sản nghề làm bột gạo Sa Đéc Đồng Tháp trăm tuổi — cái nôi làm nên sợi bánh mềm dai của món hủ tiếu Sa Đéc và thức quà bánh phồng tôm Sa Giang danh tiếng khắp trong và ngoài nước. Cùng với không gian văn hóa Lễ hội Sen Đồng Tháp và tấm lòng thành kính của nhân dân tỉnh nhà hướng về di sản của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc tại Cao Lãnh, sự hiện diện của làng hoa trăm tuổi đã góp phần hoàn thiện bức tranh văn hiến giàu bản sắc của tỉnh Đồng Tháp.

Nhằm lưu giữ và lan tỏa hệ thống tri thức bản địa quý báu của vùng đất Cửu Long, cổng thông tin Đồng Tháp NSSC thường xuyên biên soạn và cập nhật các chuyên khảo bách khoa chuẩn xác về hệ thống danh thắng, di tích và làng nghề truyền thống trên địa bàn. Giữa nhịp chảy hiền hòa của dòng sông Tiền nặng hạt phù sa, làng hoa Sa Đéc vẫn bốn mùa tỏa ngát hương thơm, mãi là biểu tượng văn hóa rạng ngời của quê hương Đất Sen Hồng.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Tháp

dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Tháp.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất