Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội Gò Tháp - Di sản văn hóa tâm linh và hào khí nghĩa quân vùng đất Sen hồng

Diễn ra định kỳ vào hai dịp rằm tháng Ba và rằm tháng Mười Một âm lịch trên dải gò cát cổ giữa vùng Đồng Tháp Mười, lễ hội Gò Tháp kết tinh tín ngưỡng thờ Mẫu dân gian cùng lòng biết ơn sâu sắc của nhân dân đối với hai vị thủ lĩnh nghĩa quân kháng Pháp thế kỷ XIX.

NSSC Đồng ThápĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Đông đảo người dân thành kính dâng hoa và thắp hương trước tượng đồng Thiên hộ Võ Duy Dương trong lễ hội Gò Tháp tại huyện Tháp Mười

Giữa mênh mông hương tràm và sắc sen hồng của vùng rốn lũ miền Tây Nam Bộ, lễ hội Gò Tháp từ hơn một thế kỷ qua đã trở thành điểm hội tụ tâm linh lớn bậc nhất của cư dân châu thổ Cửu Long. Không chỉ bảo lưu trọn vẹn những nghi thức tế lễ cổ truyền trang nghiêm, sự kiện văn hóa trọng đại này còn khắc ghi lòng tri ân vô hạn của hậu thế đối với những bậc tiền hiền đã khai hoang mở đất và chiến đấu bảo vệ quê hương.

Cội nguồn lịch sử và tín ngưỡng hình thành lễ hội Gò Tháp

Sự ra đời và phát triển của lễ hội Gò Tháp là kết quả của quá trình giao thoa độc đáo giữa tín ngưỡng thờ Mẫu nông nghiệp của cư dân khai hoang với truyền thống tôn vinh các bậc anh hùng chống ngoại xâm nửa cuối thế kỷ XIX. Trải qua bao biến thiên lịch sử trên vùng đất trũng ngập nước Đồng Tháp Mười, hai mạch nguồn tâm linh và yêu nước ấy đã hòa quyện làm một, tạo nên bản sắc riêng biệt của lễ hội.

Tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ của cư dân khẩn hoang

Mạch nguồn thứ nhất hình thành nên lễ hội gắn liền với tín ngưỡng dân gian thờ Bà Chúa Xứ — vị nữ thần bảo hộ đất đai của những lớp cư dân Việt đầu tiên đặt chân đến khai phá vùng đầm lầy Tháp Mười. Trên dải gò cát tự nhiên thuộc quần thể Khu di tích Gò Tháp, những lớp lưu dân mở cõi đã phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc gạch đá cổ xưa thuộc nền văn hóa khảo cổ Óc Eo tại di tích Gò Tháp Đồng Tháp và Gò Thành Tiền Giang cùng các pho tượng đá tinh xảo như Bảo vật quốc gia tượng thần Vishnu Gò Tháp và sưu tập vàng lá chạm khắc hình voi Gò Thành.

Với lòng thành kính trước sự linh thiêng của đất trời, cư dân bản địa đã dựng ngôi Miếu Bà Chúa Xứ dưới tán rừng cổ thụ để phụng thờ Thánh Mẫu tiên nương, cầu mong thần linh che chở cho dân làng vượt qua phèn chua và mùa nước nổi. Hằng năm, cứ vào dịp trung tuần tháng Ba âm lịch sau vụ lúa Đông Xuân, người dân lại gánh lễ vật về Gò Tháp tổ chức Lễ vía Bà Chúa Xứ để tạ ơn đất trời và cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.

Khí phách nghĩa quân và lễ giỗ hai vị tướng

Mạch nguồn thứ hai làm nên tầm vóc lịch sử của lễ hội Gò Tháp bắt nguồn từ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vào thập niên 1860. Khi ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ rơi vào tay giặc, vị thủ lĩnh nghĩa quân Võ Duy Dương (Thiên hộ Dương) đã cùng vị tướng tài ba Nguyễn Tấn Kiều (Đốc binh Kiều) chọn dải gò cát Gò Tháp làm đại bản doanh lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Võ Duy Dương Đồng Tháp Mười, đồng thời phối hợp mật thiết với phong trào kháng chiến của Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân.

Tháng Mười Một âm lịch năm Bính Dần 1866, sau khi Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều hy sinh tại Gò Tháp và Thiên hộ Võ Duy Dương tử nạn trên đường vượt biển liên lạc với triều đình, nhân dân vùng Đồng Tháp Mười đã lập đền thờ hai ông ngay tại nền đại bản doanh cũ. Kể từ đó, vào các ngày 14, 15 và 16 tháng Mười Một âm lịch hằng năm, người dân khắp Nam Bộ lại hội tụ về Gò Tháp cử hành Lễ giỗ Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều với lòng thành kính sâu sắc.

Kỳ lễ hội trong nămThời gian tổ chức âm lịchTrọng tâm tín ngưỡng và tưởng niệm tại Gò Tháp
Kỳ lễ hội mùa xuânNgày 14, 15 và 16 tháng Ba âm lịchLễ vía Bà Chúa Xứ Gò Tháp, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu
Kỳ lễ hội mùa đôngNgày 14, 15 và 16 tháng Mười Một âm lịchLễ giỗ Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều cùng các nghĩa sĩ hy sinh vì Tổ quốc
Không gian hành lễ chínhXã Tân Kiều huyện Tháp Mười và xã Mỹ HòaQuần thể Di tích quốc gia đặc biệt Gò Tháp gồm Đền thờ hai vị tướng, Miếu Bà Chúa Xứ, Tháp Cổ Tự
Nghi thức cổ truyềnNghi thức Thỉnh sắc thần, Túc yết, Chánh tế, Đàn cảBảo lưu nguyên vẹn nghi lễ đình miếu Nam Bộ, có nhạc lễ, học trò lễ dâng hương đăng trà quả
Giá trị di sản văn hóaDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (năm 2012)Biểu tượng giao thoa giữa tín ngưỡng nông nghiệp và đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc

Hai kỳ mở hội và không gian hành lễ của lễ hội Gò Tháp

Một nét độc đáo hiếm thấy của lễ hội Gò Tháp so với các lễ hội truyền thống khác tại vùng đồng bằng sông Cửu Long là sự kiện được tổ chức định kỳ tới hai lần trong một năm âm lịch. Cả hai kỳ lễ hội đều diễn ra trọn vẹn trong ba ngày rằm tại cùng một không gian di sản, nhưng mỗi kỳ lại mang một sắc thái tâm linh và cảm xúc lịch sử riêng biệt.

Kỳ lễ hội tháng Ba vía Bà Chúa Xứ

Kỳ hội đầu tiên trong năm diễn ra vào các ngày 14, 15 và 16 tháng Ba âm lịch, lấy tâm điểm là Lễ vía Bà Chúa Xứ tại ngôi miếu cổ nằm dưới bóng rừng trôm, rừng dầu xanh mát phía tây bắc gò cát. Thời điểm tháng Ba âm lịch là lúc nắng xuân phương Nam trải vàng trên những cánh đồng lúa vừa gặt xong và những đầm sen hồng xung quanh khu di tích đang kỳ nở rộ tỏa hương thơm ngát.

Trong kỳ hội tháng Ba, các nghi thức cúng bái tại Miếu Bà Chúa Xứ diễn ra hết sức trang nghiêm theo mỹ tục truyền thống, tuyệt đối không có các hoạt động mê tín dị đoan. Người dân thành tâm dâng lên bàn thờ Mẫu những phẩm vật tinh túy do bàn tay lao động trên đồng ruộng quê hương làm ra như hoa sen tươi, mâm ngũ quả và xôi chè, gửi gắm ước nguyện về một năm mới thời tiết thuận hòa.

Dòng người dân và khách thập phương nô nức đi qua cổng tam quan gạch trần cổ kính trong những ngày diễn ra lễ hội Gò Tháp tại huyện Tháp Mười
Dòng người dân và khách thập phương nô nức đi qua cổng tam quan gạch trần cổ kính trong những ngày diễn ra lễ hội Gò Tháp tại huyện Tháp Mười

Kỳ lễ hội tháng Mười Một tri ân nghĩa quân

Kỳ hội thứ hai — cũng là kỳ hội có quy mô lớn nhất trong năm của lễ hội Gò Tháp — diễn ra vào các ngày 14, 15 và 16 tháng Mười Một âm lịch, khi nước lũ trên cánh đồng Đồng Tháp Mười vừa rút xuống. Tâm điểm của kỳ hội là Lễ giỗ Thiên hộ Võ Duy Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều được cử hành trọng thể tại đền thờ hai vị anh hùng và miếu thờ Đốc binh Kiều thuộc địa bàn xã Tân Kiều huyện Tháp Mười.

Trước sân đền thờ nơi đặt bức tượng đồng sừng sững của vị Chánh đề đốc Võ Duy Dương, hàng ngàn lẵng hoa tươi cùng khói trầm hương nghi ngút được dâng lên suốt ba ngày đêm. Không gian hành lễ còn mở rộng sang ngôi chùa cổ Tháp Cổ Tự (chùa Tháp Linh), nơi các bậc cao tăng cùng Phật tử tổ chức lễ cầu siêu cho anh linh các nghĩa sĩ thế kỷ XIX cũng như các chiến sĩ cách mạng đã hy sinh tại căn cứ địa Gò Tháp.

Chuỗi nghi lễ cổ truyền và sinh hoạt tại lễ hội Gò Tháp

Trải qua hơn một trăm năm định hình và hoàn thiện, hệ thống nghi thức của lễ hội Gò Tháp được Ban Quản lý Khu di tích và Ban Hội hương duy trì hết sức chuẩn mực theo đúng cổ lệ đình miếu Nam Bộ. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghi lễ truyền thống trang trọng với không gian văn hóa cộng đồng giàu tính nhân văn đã tạo nên sức sống bền bỉ cho di sản.

Nghi thức Thỉnh sắc thần, Túc yết và Chánh tế

Trong cả hai kỳ lễ hội tháng Ba và tháng Mười Một âm lịch, chuỗi nghi lễ của lễ hội Gò Tháp đều tuân thủ trình tự cổ truyền do Ban Hội hương đảm trách. Mở đầu chuỗi nghi thức vào sáng ngày 14 âm lịch là lễ Cầu an, lễ Thỉnh sanh và đặc biệt là nghi thức Thỉnh sắc thần — rước sắc phong và bài vị thờ về an vị tại chánh điện đền thờ trong tiếng nhạc ngũ âm, tiếng trống sấm và đội lân sư rồng dẫn đầu đoàn rước kiệu.

Đêm ngày 14 rạng sáng ngày 15 âm lịch là thời khắc cử hành lễ Túc yết và lễ Chánh tế — nghi thức quan trọng bậc nhất của kỳ hội. Dưới ánh nến lung linh nơi chánh điện đền thờ, đội học trò lễ trong trang phục áo dài thụng màu xanh lam thực hiện các tuần dâng hương, dâng rượu, dâng trà theo nhịp trống lệnh và tiếng đàn cò, kèn bầu của ban nhạc lễ cổ truyền. Vị Chánh bái đại diện cộng đồng cung kính quỳ đọc văn tế ca ngợi công đức mở cõi giữ nước của hai vị tướng lĩnh, tiếp nối bằng lễ Đàn cả vào ngày 15 âm lịch và lễ Tạ thần vào chiều ngày 16 âm lịch.

Không gian trang nghiêm bên ngoài Tháp Cổ Tự treo đèn lồng đỏ và cờ hội rực rỡ thu hút đông đảo người dân về chiêm bái trong dịp lễ hội Gò Tháp
Không gian trang nghiêm bên ngoài Tháp Cổ Tự treo đèn lồng đỏ và cờ hội rực rỡ thu hút đông đảo người dân về chiêm bái trong dịp lễ hội Gò Tháp

Không gian văn hóa cộng đồng và đờn ca tài tử

Song hành cùng các nghi thức tế lễ nơi đền miếu, Phần Hội của lễ hội Gò Tháp mang đến bức tranh sinh hoạt văn hóa dân gian đậm đà tình người vùng Đồng Tháp Mười. Một nét đẹp truyền thống giàu tính nhân văn được duy trì suốt nhiều thập kỷ qua tại lễ hội là hoạt động phục vụ cơm chay, cháo đậu, bánh xèo và nước sâm hoàn toàn miễn phí cho bà con hành hương, thể hiện tấm lòng hào sảng của người dân vùng đất Sen hồng.

Dọc theo các lối đi dưới tán rừng tràm, các sân khấu nghệ thuật truyền thống hoạt động sôi nổi suốt ngày đêm. Tại đây, người trẩy hội được thưởng thức những giai điệu sâu lắng của hò Đồng Tháp và nghệ thuật Đờn ca tài tử bên dòng sông Tiền, xem biểu diễn múa bóng rỗi truyền thống Nam Bộ và các hội thi cờ tướng, kéo co gắn kết cộng đồng.

  • Nghi thức Thỉnh sắc thần và rước kiệu cổ truyền: Đoàn rước trang nghiêm với cờ ngũ sắc, lọng vàng, đội nhạc lễ ngũ âm và học trò lễ diễu hành qua các điểm di tích hạt nhân trên gò cát.
  • Lễ Túc yết, Chánh tế và Đàn cả: Cử hành đúng nghi thức đình miếu cổ truyền Nam Bộ nhằm tri ân công đức Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều, các bậc Tiền hiền và anh hùng liệt sĩ.
  • Không gian nghệ thuật Đờn ca tài tử và Hò Đồng Tháp: Tổ chức giao lưu các câu lạc bộ đờn ca tài tử, hát bội, cải lương lịch sử và trình diễn các làn điệu hò cấy, hò chèo xuồng đặc trưng vùng trũng.
  • Nét đẹp văn hóa ẩm thực chay cộng đồng: Các ban trai soạn của đền miếu và người dân tình nguyện chuẩn bị hàng chục ngàn suất cơm chay, nước uống miễn phí đãi khách thập phương về dự hội.

Giá trị di sản văn hóa quốc gia của lễ hội Gò Tháp

Với lịch sử hình thành lâu đời, quy mô sức lan tỏa rộng lớn và việc bảo lưu nguyên vẹn các nghi thức văn hóa dân gian đặc sắc, lễ hội Gò Tháp đã vượt ra khỏi phạm vi một sinh hoạt tín ngưỡng địa phương để trở thành tài sản văn hóa quý báu của cả dân tộc. Sự ghi nhận ở cấp độ quốc gia là minh chứng cho sức sống trường tồn của truyền thống yêu nước và bản sắc văn hóa vùng đất Sen hồng.

Dấu mốc ghi danh di sản quốc gia năm 2012

Nhằm tôn vinh và bảo vệ những giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt của lễ hội, ngày 27 tháng 12 năm 2012, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ký Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL chính thức đưa lễ hội Gò Tháp tại xã Tân Kiều huyện Tháp Mười và xã Mỹ Hòa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc loại hình Lễ hội truyền thống. Cùng năm 2012, quần thể di tích nơi diễn ra lễ hội cũng vinh dự được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích quốc gia đặc biệt.

Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia khẳng định lễ hội Gò Tháp là một bảo tàng sống động lưu giữ ký ức tập thể của cư dân vùng châu thổ sông Tiền qua nhiều thế hệ. Thông qua việc thực hành các nghi thức tế lễ hằng năm, cộng đồng cư dân địa phương đã trao truyền cho thế hệ trẻ lòng biết ơn tổ tiên, ý thức tự hào về lịch sử chống ngoại xâm kiên cường nhưng luôn thấm đẫm tinh thần nhân nghĩa và yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Bảo tồn bản sắc lễ hội vùng đất Sen hồng

Mỗi mùa lễ hội Gò Tháp về, không gian khu di tích còn là nơi tôn vinh những sản vật nông nghiệp và thủ công truyền thống kết tinh từ bùn đất phù sa quê hương. Tiêu biểu trong số đó là các thức quà thanh khiết chế biến từ hạt sen Tháp Mười bùi thơm đạt chuẩn chỉ dẫn địa lý quốc gia, hay món cơm gói lá sen Đồng Tháp tao nhã thường được dâng cúng trên bàn thờ tiên tổ và đãi khách quý phương xa.

Sức sống văn hóa của lễ hội truyền thống tại Gò Tháp còn có sự cộng hưởng mạnh mẽ với các sự kiện văn hóa quy mô của tỉnh như Lễ hội Sen Đồng Tháp, cũng như gắn kết với hệ thống làng nghề thủ công bản địa vùng trũng ngập nước như làng nghề đan bàng Phú Tân Tân Phước Tiền Giang. Trên hành trình số hóa và lan tỏa kho tàng tri thức văn hiến các vùng miền, cổng thông tin Đồng Tháp NSSC luôn đồng hành biên tập và lưu trữ những tư liệu bách khoa chuẩn xác nhất về hệ thống di sản văn hóa phi vật thể quốc gia trên địa bàn tỉnh.

Trải qua hơn một thế kỷ ngân vang tiếng trống chầu và khói hương thành kính giữa rừng tràm xanh ngát, lễ hội Gò Tháp vẫn vẹn nguyên sức sống linh thiêng của một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiêu biểu nơi vùng đất Sen hồng. Sự hòa quyện giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và hào khí của Thiên hộ Võ Duy Dương, Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều đã biến mỗi mùa hội thành cuộc hành hương trở về cội nguồn dân tộc.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Tháp

dongthap.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Tháp.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đồng Tháp.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất